achtergrond
Indie

Elliott Smith: De hemel huilt (nog steeds)

Ruim twaalf jaar na zijn dood is Elliott Smith nog lang niet vergeten. Na het fraaie New Moon (2007) met nooit eerder uitgebracht werk en de compilatie An Introduction To… (2010) verscheen vorig jaar de film Heaven Adores You, een documentaire over zijn leven en werk met medewerking van een selecte groep intimi. Daar komt deze maand een soundtrack bij met demo’s, live-opnames en zelfs twee liedjes uit de tienerjaren van Elliott Smith. Maar zónder Suicide Machine, het veelzeggende laatste liedje dat hij voltooide. Een terugblik op het getroebleerde leven van Mister Misery aan de hand van Heaven Adores You en ook wat daaraan ontbreekt: het verhaal dat de film liever niet vertelt.

Elliott Smith is de Nick Drake van de grungegeneratie en wellicht de meest tot de verbeelding sprekende singer-songwriter die de jaren negentig voortbracht. Een zachtaardige en labiele jongen die zijn pijn in even breekbare als gejaagde liedjes zeldzaam mooi verwoordde. Het leverde hem in 1998 met Miss Misery uit Good Will Hunting een Oscar-nominatie voor beste filmsong op. Céline Dion spreekt hem moed in voor zijn optreden op de ceremonie – hij zal het later de meest surrealistische ervaring van zijn leven noemen. Op 21 oktober 2003 sterft Elliott Smith op 34-jarige leeftijd. Een niet geheel onverwachte zelfmoord, al is de zaak officieel nooit opgelost. Maar daarover later meer. We leggen Heaven Adores You naast het roemruchte Mister Misery-artikel van Spin uit 2004 en het laatste interview dat Elliott Smith in 2003 aan Under The Radar gaf.

‘I love my room, I really do. I can just come right in and sit right down, open my window and see the town’

(I Love My Room)

I Love My Room is een liedje van Steve Smith voordat hij zijn naam in Elliott veranderde, uit 1984. Hij is dan vijftien jaar en net van zijn moeder en stiefvader in Duncanville, Texas verhuisd naar zijn echte vader Gary Smith in Portland. Smith zingt het liedje wat nasaal, maar de melodie en zijn pianowerk verraden een onmiskenbaar muzikaal talent.De tekst heeft niet veel om het lijf, maar met zijn achtergrond in gedachten is het ontroerend.

Elliott Smith wordt op 6 augustus 1969 geboren in Omaha. Zijn ouders scheiden voor zijn eerste verjaardag en hij wordt opgevoed door moeder Bunny Berryman in Duncanville. Met stiefvader Charlie Welch kan hij het op zijn zachtst gezegd niet goed vinden. ‘Ze hadden wel eens ruzie.’ Elliott’s halfzus Ashley houdt zich op de vlakte in de film Heaven Adores You, waarin sowieso de scherpe randen van zijn levensverhaal worden afgezwakt. Elliott Smith wordt jarenlang misbruikt door zijn stiefvader. Waarschijnlijk ook seksueel, al heeft hij dat nooit expliciet in interviews verteld en ontkent Welch het. Tegenover vrienden loopt hij er tegen het einde van zijn leven geobsedeerd over leeg. Het levert hem al jong een levenslang trauma op, die een motor achter zijn geslagenhondenmuziek wordt.

‘How they beat you up week after week, and when you grow up you’re going to be a freak’

(Some Song, 1995)

De naam Charlie duikt op in Flowers For Charlie en No Confidence Man. Welch schrijft zijn stiefzoon in 1998 een excuusbrief. Hij had een betere vader kunnen zijn en heeft zijn leven gebeterd. ‘Charlie is a changed man’, vertelt Elliott zijn vrienden dan. Maar het verlost hem niet van zijn demonen.

Het lichtpunt in het jonge leven van Elliott Smith is uiteraard muziek. Tijdens de spaarzame bezoekjes aan zijn echte vader Gary in Portland raakt hij eraan verslingerd. Op zijn vijfde hoort hij voor het eerst The White Album van The Beatles en is er onmiddellijk door gefascineerd. In Heaven Adores You wordt hij omschreven als een vrolijk en praatgraag kind, maar op zijn veertiende houdt hij het niet meer uit bij zijn stiefvader en ‘vlucht’ naar Portland. Daar maakt hij het hierboven geciteerde I Love My Room. Hij voelt zich er beter, maar ook schuldig omdat hij zijn moeder in de steek heeft gelaten.

In zijn tienerjaren verandert hij zijn naam van Steve in Elliott, omdat Steve in zijn oren veel te stoer klinkt. Hij ontwikkelt een chronische allergie voor machogedrag. Tijdens zijn studie filosofie op het Hampshire College in Arnherst, Massachusetts raakt hij bevriend met Neil Gust, een gitarist die voorstelt om samen een band te beginnen. Elliott Smith ziet het totaal niet zitten en zegt daar later over: ‘Ik had het idee om iets met muziek te doen allang opgegeven. Ik zag mezelf al staan op het podium, als straight white guy, doorzeuren over mijn gevoelens. Neil zei dat ik mezelf onthield van alles wat ik eigenlijk wilde doen. Uiteindelijk liet ik me overhalen. We verhuisden terug naar Portland en daar zijn we Heatmiser begonnen.’

Neil Gust is een opvallende afwezige in Heaven Adores You, drummer Tony Lash werkte wel mee aan de film. Heatmiser bestaat van 1990 tot 1997 en brengt drie albums uit: Dead Air (1993), Cop And Speeder (1994) en Mic City Sons (1996). De band gaat de geschiedenis in als een middenmoter in het grungetijdperk, maar in Portland is de band populair: de plaatselijke Fugazi heet het. Elliott Smith had altijd moeite met de band. Daar stond hij dan toch op het podium als straight white guy te spelen voor mensen die hem vroeger in elkaar sloegen. Hij durft echter niet uit de band te stappen omdat hij zijn vriend Neil geen pijn wil doen. Elliott Smith is, niet voor het eerst en niet voor het laatst, terechtgekomen in een situatie waarin hij niet wil zijn. Hij laat het ver komen. Terwijl hij al twee soloalbums uit heeft, wordt Heatmiser alsmaar populairder. In 1996 tekent de band nog een contract bij Virgin, vlak daarna durft Smith de band eindelijk op te blazen.

Tijdens zijn Heatmiser-jaren neemt Elliott Smith thuis talloze liedjes op met een viersporenrecorder. Zijn toenmalige vriendin beweegt hem ertoe om eens wat op te sturen naar een platenmaatschappij. De negen laatste liedjes die hij op dat moment heeft vastgelegd belanden bij de kleine independent Cavity Search en vormen Roman Candle, het solodebuut uit 1994. Smith daarover: ‘Het was nooit bij me opgekomen om ooit iets uit te brengen van mijn eigen opnamen. Sterker nog: ik wílde dat helemaal niet. Ik dacht dat ik afgemaakt zou worden door de critici omdat ik totaal iets anders deed dan grunge, wat op dat moment de standaard was.’

Roman Candle wordt in kleine kring juist erg goed ontvangen. Beter dan de platen van Heatmiser. Het brengt Elliott Smith in verlegenheid ten opzichte van zijn band en verziekt de vriendschap met Neil Gust. Olie op het vuur is het feit dat Smith zich in interviews steeds meer distantieert van zijn band, maar er in de praktijk niet uit durft te stappen. In 1995 volgt op Kill Rock Stars de tweede soloplaat Elliott Smith en is zijn ster rijzende als ‘Nick Drake van de indierock’. In 1996 werkt hij tegelijkertijd aan Heatmisers Mic City Sons en aan Either/Or. De eerste plaat moest een doorbraak forceren, de laatste zou dat daadwerkelijk doen. Niet alleen weet Smith zelf steeds beter waar het muzikaal heen moet, in co-producer Rob Schnapf heeft hij ook een coach gevonden die zijn liedjes goed in banen weet te leiden. Toch gaat het even helemaal mis als Either/Or praktisch klaar is.

‘Ik verloor mijn zelfvertrouwen volledig. Eerst vond ik twee nummers niet goed genoeg, toen vier en uiteindelijk vond ik de hele plaat een ramp. Alles wat ik deed was slecht, ik was nooit goed genoeg.’ Hij drinkt en gebruikt dan alarmerend veel en slikt ook steeds meer antidepressiva. Zijn vriendin Joanna Bolme (later bassist in Stephen Malkmus And The Jicks) kan het niet meer aanzien en maakt het uit. Smith schrijft Say Yes voor haar.

‘We broke up a month ago and I grew up I didn’t know I’d be around the morning after’

(Say Yes)

Als Either/Or bijna is afgerond, onderneemt Elliott Smith een eerste zelfmoordpoging. In North Carolina springt hij een ravijn in maar landt wonderwel op een boom die zijn val breekt. Hij belandt eerst in het ziekenhuis en daarna in een psychiatrische inrichting. Heaven Adores You negeert dit verhaal, in Spin reageren vrienden niet verrast op de gebeurtenis. Cavity Search-eigenaar Christopher Cooper: ‘In talloze nachtelijke gesprekken die we hadden, vertelde hij vaak dat hij niet meer wilde leven. Als ik hem niet meer zou zien, moest ik iedereen vertellen dat het niet hun fout was. Ik bleef maar zeggen dat mensen van hem en zijn muziek hielden, maar wist eigenlijk niet wat ik ermee aan moest.’ Regisseur Steve Hanft maakte de korte film Strange Parallel (te vinden op YouTube) over Smith: ‘Hij was zo suïcidaal, ik kon hem niet in de ogen kijken. Ik heb Kurt Cobain ontmoet, die was minder depressief.’

Elliott Smith herstelt lichamelijk en wordt ervan overtuigd om Either/Or toch uit te brengen. Het blijkt zijn mooiste verzameling liedjes tot dan toe. Voor het eerst maakt hij een album dat ook echt klínkt als een album, als een geheel. En de plaat wordt opgepikt, het talent van Elliott Smith wordt steeds meer op waarde geschat. De trein die leek te ontsporen staat weer op de rails. Even dan. Mede door de recente gebeurtenissen verlaat Smith Portland en verhuist hij naar New York. Daar spreekt regisseur Gus Van Sant hem aan in een kroeg. Hij is fan van Smith en vraagt of hij wat liedjes van Either/Or mag gebruiken in zijn nieuwe film Good Will Hunting. Smith stemt toe en schrijft voor de film ook een nieuw liedje: Miss Misery. Het zal hem een lange, tergende fifteen minutes of fame opleveren die hij had kunnen missen als kiespijn.

Miss Misery schopt het tot een Oscar-nominatie voor beste song uit een film. De meeste Amerikanen herinneren zich Elliott Smith dan ook van de Oscar-ceremonie in maart 1998. Niet dat hij van plan was om daar op te treden: ‘Ik zei dat ik niet wilde komen. Ze vertelden me dat ze dan wel iemand als Richard Marx zouden regelen om mijn song daar te spelen. Uiteindelijk heb ik toegestemd omdat het mijn vrienden gelukkig scheen te maken. Die hadden zoiets van: een van ons is op de maan!’ En daar stond hij dan. Onwennig in een hagelwit pak, onder het oog van miljoenen, in de spotlights, op een podium waar hij niet wilde zijn. En zong hij, met zijn olievette haar en met de oogopslag van een geslagen hond:

‘I’ll fake it through the day with some help from Johnny Walker Red / Send the poison rain down the drain to put bad thoughts in my head / Two tickets torn in half and a lot of nothing to do / Do you miss me Miss Misery like you say you do?’

(Miss Misery)

Hij buigt, loopt het podium af, maar wordt terug gedirigeerd door Céline Dion. Tussen haar en de ook genomineerde Trisha Yearwood neemt hij nogmaals applaus in ontvangst. Madonna rijkt vervolgens de Oscar uit aan Céline Dion voor My Heart Will Go On uit Titanic (‘What a shocker’, zegt ze), maar Elliott Smith had iets losgemaakt.

Joanna Bolme vergezelt hem die avond, ook op de rode loper: ‘We liepen net achter Madonna dus kwamen niet in beeld’. Vrienden van Smith organiseren feestjes ter ere van hem op de Oscar-avond. Elliott Smith zelf houdt er verrassend warme gevoelens voor Céline Dion aan over. ‘Ze zei dat ze het een prachtig liedje vond en omhelsde me. Dat was te veel voor me, ze was zó menselijk. Ik kan geen hekel aan Céline Dion hebben, ondanks dat ik haar muziek verschrikkelijk vind.

Door zijn Oscar-nominatie raakt de carrière van Elliott Smith in een stroomversnelling. Mr. Misery is dé singer-songwriter-ontdekking van het jaar. Hij krijgt een contract aangeboden bij major DreamWorks, waarop het vierde album XO in augustus 1998 verschijnt. De plaat laat een volledig gerijpte en relatief zelfverzekerde Elliott Smith horen. XO wordt groots uitgebracht, een royale promotiecampagne ondersteunt het album dat wereldwijd prima verkoopt. De plotselinge roem doet de labiele Smith geen goed. Eind 1997 is hij tijdelijk van de drank af, na de opnames van XO drinkt hij weer alarmerend veel en zijn de antidepressiva niet aan te slepen. In deze niet echt stabiele staat wordt Elliott Smith de wereld overgestuurd om promotie te doen voor XO. Het put hem volledig uit. Het spelen van zijn liedjes brengt hem niet langer de vreugde die het voorheen wel gaf. Eind 1998 beklaagt hij zich er in OOR over dat hij geleefd wordt en de controle helemaal kwijt is. Hij zinspeelt erop om weer in de anonimiteit te verdwijnen: ’Misschien hoor je mijn naam straks wel nooit meer.’

‘How do you see this all happening around you?’ De eerste stem die je in Heaven Adores You hoort is die van, jawel, Jan Douwe Kroeske. Het is een interviewfragment van zondag 29 november 1998, de dag dat Elliott Smith een 2 Meter Sessie probeert op te nemen in de Bullet Sound Studio’s te Nederhorst den Berg. Smith vertelt dat de plotselinge aandacht hem niet echt veranderd heeft. ‘Ik zal nooit een grote rockster worden. Ik ben er niet de persoon naar om heel groot en beroemd te worden.’ De sessie is niet als memorabel de geschiedenis ingegaan. In 2004 blikte Kroeske er in OOR op terug: ‘Ik had medelijden met hem. Hij was compleet de weg kwijt door alles wat er op dat moment met hem gebeurde. Hij was onderdeel geworden van een groot mediacircus, maar daar was die man helemaal niet aan toe. Hij had een band bij zich die duidelijk niet goed was ingespeeld. Zijn liedjes waren prachtig, maar daarmee was hij nog geen geweldige performer.’ Op driekwart van de indiehit Waltz #2 stopt hij abrupt: ‘Ik kan dit echt niet meer spelen, ik ben er ziek van.’ Kroeske: ‘Het geeft wel aan hoe breekbaar hij was. Het was gewoon een lieve man die een warme arm om zich heen verdiende. De kwaliteit van de sessie vond ik matig, een beetje vergelijkbaar met de Nirvana-sessie.’

De XO tour verloopt hobbelig, maar Elliott Smith neemt in die periode wel nieuwe songs op in de Londense Abbey Road studio’s. In zijn nieuwe woonplaats Los Angeles wordt zijn vijfde album afgerond. Voor de film American Beauty covert hij Because van The Beatles, in april 2000 verschijnt Figure 8, dat grotendeels in het verlengde ligt van zijn voorganger. Hij toert nog een keer de wereld rond, om halverwege 2001 in een zorgwekkende staat terug te keren naar Los Angeles. Naast alcohol heeft Elliott Smith nu ook de heroïne ontdekt, en hij schakelt al snel over op crack. Hij stopt met de opnames van een nieuw album. Hij vervreemdt van zijn vrienden, leeft een tijd als kluizenaar en maakt nauwelijks nog muziek. De spaarzame optredens die hij geeft verlopen chaotisch. Hij oogt verward en lijkt het spoor volkomen bijster. Hij wordt knock-out gevonden in een toilet met een naald in zijn arm. Zijn manager krijgt regelmatig telefoontjes van journalisten die hebben gehoord dat hij dood is. Het verhaal lijkt zijn einde te naderen.

Maar dat doet het nog niet. Onder invloed van zijn nieuwe vriendin Jennifer Chiba (speelde basgitaar in The Warlocks) sleept Elliott Smith zichzelf eind 2002 een afkickkliniek binnen. In het Neurotransmitter Restoration Center in Beverly Hills ondergaat hij met succes een experimentele ontwenningskuur. In de herfst van 2002 is Elliott Smith volledig drugsvrij en dat zal hij blijven tot aan zijn dood. Niet veel later stopt hij ook met drinken. Suiker, rood vlees en cafeïne schaft hij ook af. En na zijn 34e verjaardag op 6 augustus 2003 stopt hij abrupt met de medicijnencocktail die hem al minstens tien jaar op de been houdt. Vriend Robin Peringer (ex-Modest Mouse): ‘Elliott was een alles-of-niks-persoon. Hij deed alles extreem of hij deed het niet.’

Naast Neil Gust van Heatmiser is Jennifer Chiba de tweede grote afwezig in de Heaven Adores You film. Tegenover Spin vertelde zij haar verhaal: ‘Hij had het constant over zelfmoord, maar wilde het zijn moeder niet aandoen. Daarom koos hij bewust voor wat hij noemde sociaal geaccepteerde zelfmoord.’ Jezelf met behulp van drank en drugs langzaam naar de klote helpen dus. Dat lukte niet echt, dus gooide Smith het roer volledig om. En het lijkt te werken.

De laatste maanden van zijn leven werkt Elliott Smith vol enthousiasme aan het in 2004 postuum uitgebrachte From A Basement On The Hill. Het moest een dubbelalbum worden, waarvoor hij meer dan vijftig songs had om uit te kiezen. Een plaat als The White Album van The Beatles, divers en minimaal geproduceerd. Maar de mentale klap die hij krijgt door in korte tijd met al zijn verdovende middelen te stoppen is enorm. Chiba: ‘Hij had sinds kort mijn psychiater en die adviseerde hem met klem om onder begeleiding af te kicken van medicijnen. Deze nieuwe emotionele staat was te overweldigend voor hem. Hij drukte peuken uit in zijn arm en verwondde zichzelf met een mes.’ Drummer Scott McPherson: ‘Hij was een zieke man zonder zijn medicijnen.’ In de laatste maand van zijn leven praat hij tegen vrienden en onbekenden oeverloos over zijn jeugd en zijn stiefvader. Uiteindelijk belt hij zijn moeder om zijn verhaal over haar man te vertellen. Het seksuele aspect gelooft ze niet, maar er wordt afgesproken om het met Thanksgiving eind november maar eens uit te praten. Hij richt samen met een paar vrienden de Elliott Smith Foundation For Abused Children op. Hij treedt weer op, en het gaat goed.

Op 20 oktober 2003 voltooit hij Tiny Time Machine, dat hij die dag omdoopt tot Suicide Machine. ‘Everybody’s trying to turn me into a suicide machine.’ Een dag later is Elliott Smith dood, twee messteken in zijn borst. Het verhaal van Chiba: ze hadden ruzie, zij stapt de douche in en komt daar weer uit als ze hem hoort schreeuwen. In paniek verwijdert ze het mes en belt 911. Het is te laat. De dood van Elliott Smith is niet verrassend, maar voer voor veel speculatie. Het politierapport durft het geen zelfmoord te noemen maar ook geen moord. Zonder te veel op de details in te gaan: Smith had zijn kleren aan en ‘probeerwonden’ ontbreken. Alcohol en drugs zijn in ieder geval niet in het spel en een dag later wordt op de keukentafel een Post It-briefje gevonden met daarop de tekst: I’m so sorry – Love, Elliott. God forgive me.

Een jaar later verschijnt het muzikale testament From A Basement On The Hill. Een waardig slotakkoord, maar inmiddels lichtelijk controversieel. Hij werkte er in meerdere studio’s met verschillende producers aan, maar vertrouwde krachten Rob Schnapf (Either/Or, XO) en Joanna Bolme worden door de Smith-erven aangesteld voor het eindproduct. Muzikaal is het volgens andere betrokkenen, zoals David McConnell en Steven Drozd, niet zo rauw als Elliott het bedoeld had, waarbij aangetekend moet worden dat hij nogal eens van gedachten veranderde. Tekstueel is de plaat wel rauw en expliciet, volgens Chiba het resultaat van zijn cold turkey afkickmethode van ongeveer alles. Elliott Smith probeerde zijn problemen voor het eerst ongedrogeerd onder ogen te zien.

‘Give me one good reason not to do it’

(King’s Crossing)

De tekstregels van King’s Crossing zijn vaak geciteerd, Pretty (Ugly Before) en Let’s Get Lost behoeven ook geen nadere uitleg. Een deel van de vele ontbrekende tracks is echter nog explicieter, zoals Abused:

‘Bruised now, body and mind you feel / Used now, almost all of the time / Been abused / Abused, abused’

(Abused)

Veel van de afgevallen Basement-nummers zijn op YouTube te vinden. Het is de vraag of de erven die ooit wensen uit te brengen. Elliott Smiths nalatenschap is in handen van zijn ouders met hun huidige partners. Daar hoort stiefvader Charlie dus ook bij. Heel cynisch: de man verdient aan een oeuvre dat het verdriet dat hij veroorzaakt heeft moet uitwissen. Heaven Adores You is mooi hoor. Als je je kind zo dramatisch verliest, is het een film om te koesteren. Maar het vertelt niet het hele verhaal. Dat doet uiteindelijk alleen de muziek van Elliott Smith zelf.

HEAVEN ADORES YOU (SOUNDTRACK) ligt nu in de winkel.

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

nieuws

Word lid van Club OOR en kies je welkomstgeschenk!

Als je nu een abonnement neemt op OOR, word je niet alleen automatisch lid van Club OOR - waarmee je jaarlijks ...
concert
Kaleo

Kaleo kampt met geloofwaardigheids-probleem

‘Looked the devil in the eye. The devil’s gonna make me a free man’, begint Jökull Júlíusson, frontman van Kaleo ...
nieuws
Stone Temple Pilots

Stone Temple Pilots verwelkomen nieuwe zanger

De Stone Temple Pilots zijn weer actief. Gisterenavond presenteerde de band een nieuwe zanger. Zijn naam is Jeff Gutt, bekend van de ...