‘America is a third world country… there is an evil virus…, social decay’. Op de backdrop flitsen spoortunnels, een omgekeerd kruis en bosbranden in steeds hoger tempo voorbij. We zijn een slordige twee uur onderweg in de set van het Canadese post-rockcollectief Godspeed You! Black Emperor. In de Effenaar hangt een doodse stilte. Het is alsof de temperatuur in de zaal gedurende de avond een paar graden is gezakt.
Het einde der tijden fascineert ons al sinds we rechtop lopen en weinig bands roepen de apocalyps zo overtuigend op als GY!BE. Met hun symfonieën maken ze verval en ontwrichting tot een fysieke ervaring. De naam, gejat van een Japanse documentaire uit 1976, klinkt als een wrange afscheidsgroet bij een onbestemde reis. Daarin ligt hun hele universum besloten: vervreemding, systeemkritiek en een wereld die steeds verder uit koers slingert.
Vanavond strijkt het legendarische collectief uit Montreal neer in Eindhoven voor een eenmalig Nederlands optreden. Direct hierna zijn ze weer gevlogen. GY!BE is ongrijpbaar, opereert al decennia buiten het zicht en laat de muziek spreken. Een website, sociale media en interviews ontbreken vrijwel volledig. Sinds kort geldt dat ook voor hun werk op streamingdiensten.
Voorprogramma One Leg One Eye, het gitzwarte zijpad van Lankum-oprichter Ian Lynch en multi-instrumentalist George Brennan, ligt in het verlengde van GY!BE. Lynch begeleidt zijn bezwerende stem op een hurdy-gurdy en uilleann pipes. Binnen tien minuten gijzelt het duo de grote zaal met een zuiverend, sacraal ritueel. ‘I’m with God. I am the first God. I know the future.’ De bezwering werkt. De Effenaar is klaar voor de hoofdact.
Hoewel GY!BE als collectief opereert, ligt de oorsprong bij één persoon: gitarist Efrim Menuck, die zijn jeugd typeert als ontwricht. Die vormende jaren werken door in lange, instrumentale composities die traag aanzwellen en vervolgens bruut openscheuren. Strijkers, gitaren en drones schuiven langs en over elkaar heen, met veldopnames en stemmen als extra laag. Het klinkt filmisch en massief, als begeleiding bij een wereld die langzaam bezwijkt.
Live verdwijnt het idee van een gangbaar concert snel. De band is nauwelijks zichtbaar, zegt niets, zingt niet en zoekt geen interactie met het publiek. Geen solo’s, geen spotlights, geen voorstelrondje. GY!BE staat hier niet voor erkenning, maar om iets over te brengen. De muzikanten blijven in de schaduw en het individu lost op in het geheel. Applaus wordt ontmoedigd door een vrijwel aaneengesloten set die geleidelijk de ruimte overneemt. Projecties van verlaten gebouwen, treinrails en rokende landschappen lopen integraal mee.
GY!BE bouwt de set op als een spanningsboog. Nieuw werk van No Title As Of 13 February 2024 28,340 Dead vormt de ruggengraat, met massieve, traag uitdijende stukken als Babys In A Thundercloud en Sun Is A Hole Sun Is Vapors. Oudere ankerpunten als Moya en BBF3 duiken later op en geven de set historische diepte. Halverwege verschuift het zwaartepunt met Fire At Static Valley, waarna de lange suite Pale Spectator Takes Photographs / Grey Rubble – Green Shoots de structuur verder uit elkaar rukt.
Tijdens afsluiter BBF3 verlaten de muzikanten het podium en ontwaakt de zaal langzaam uit de trance. Een bromtoon blijft hangen als residu van wat ons is overkomen. Als er uiteindelijk toch weer enkele bandleden terugkeren die het slotakkoord minutenlang rekken tot een uitgeklede, slepende coda, trekt een enkeling het niet meer. ‘Ik word er wel een beetje moe van, op een gegeven moment’, zegt een jongen tegen zijn vriendin.
Op de backdrop stort een nietig vliegtuigje ter aarde. Minutenlang scheert het, begeleid door GY!BE, als een dode bromvlieg een zeker einde tegemoet. Het beeld roept de slotscène van Titanic op, waarin het orkest stug doorspeelt terwijl het schip al kantelt. Mocht ons als aardbewoners een vergelijkbaar lot wachten, laat het dan GY!BE zijn die de ondergang inzet.
Fotografie: Tiffany Peters
