Together in sound staat er op het bord bij de Ronda. Een puntiger omschrijving voor de missie van het Utrechtse festival Le Guess Who? is haast niet te vinden. Hoe valt dat dit jaar uit, vier dagen collectieve onderdompeling in meer of minder wonderbaarlijke, meer of minder abstracte en experimentele, meer of minder ‘exotische’ klanken? Op allerlei plekken in de Utrechtse binnenstad en zelfs daarbuiten?

Fotografie Anne-Marie van Rijn

Voor deze eerste avond heeft Le Guess Who? zich bijna helemaal teruggetrokken in TivoliVredenburg. Met als belangrijkste trekker deze donderdagavond: Sunn 0))), toch wel. Voor schrijver dezes een mooie referentie naar zijn eerste Le Guess Who?, tien jaar geleden, toen ze ook nog curator waren – van een heel spannende programmalijn. Hun eigen concert was toen een verpletterende ervaring, en dat terwijl ik ze al twee keer eerder in Vera, Groningen ondergaan had.

Deze keer trad Sunn 0))) aan in de basisopstelling: Greg Anderson en Stephen O’Malley, zonder extra muzikanten dus. In monnikspijen, als vanouds, en op gitaren. Plus versterkers, integraal onderdeel van dit instrumentarium. Die staan in een kleine halve cirkel om dit duo opgesteld, als een soort menhirkring.

En dan dus die gitaaraanslagen, die oorsplijtende drones, dat massale geluid waarin je helemaal ondergedompeld wordt, zo’n anderhalf uur lang. De overvloedig blazende rookmachines leveren het visuele equivalent voor deze totale overlevering.

Dit gaat over luisteren, niet alleen met je oren maar met je hele lichaam en alles wat maar mee kan trillen en wapperen. Over totale overgave, over stormen van geluid in plaats van brave liedjes. Over de rituele kracht van zulke uitgerekte, uit elkaar gerukte riffs – die je ook kunt zien als een abstract commentaar of eerbewijs aan Marshall- en Les Paul-gestuurde rock (de set werd voorafgegaan door concertaankondigingen van vooral, of uitsluitend, blackmetalpioniers Venom).

En ja, ook een beetje over theatraliteit, over kitsch zelfs. Die monnikspijen, die geheven gitaren en handpalmen, die rook, die semireligieuze toespelingen… Je kunt het afdoen als cliché, maar je kunt je er ook gewoon voor openstellen.

En wat is er mis met een beetje kitsch, om de boodschap soepeltjes naar binnen te laten glijden? Je hoorde het ook bij Nai Barghouti, zangeres en fluitiste, in de weer met orkest Amsterdam Sinfonietta. Fraaie Arabische melodielijnen ingebed in Westerse strijkers…. en ineens een flard uit Concerto de Aranjuez van Manuel de Falla, beroemd gemaakt door Miles Davis, en in zijn mengeling van invalshoeken ook niet helemaal vrij van kitsch.

Die verschillende culturele tradities en hoe die op elkaar reageren: ook een lijn bij Le Guess Who?, dat dit jaar meer niet-westerse artiesten (wat we vroeger wereldmuziek noemden) neerzette dan ooit (of die indruk kreeg je, ik heb ’t ook weer niet nageteld). Bij gnawa-muzikant Omar Hayat krijg je de indruk dat hij zich voor dit westerse publiek meer solistisch uitslooft dan hij in een meer authentieke context zou hebben gedaan. Maar hoe weet je dat als je die context niet kent?

Dat is wel een van de uitdagingen van dit soort boekingen: wat is authentiek, wat is die context precies? Als je dat niet voor ogen hebt is het soms lastig om een en ander op waarde te schatten. Toch ligt die verantwoordelijkheid, vind ik, vooral bij de luisteraar zelf. Doe er maar moeite voor. Het festival zet zulke dingen neer, en dat is al heel wat. Wat is dan ‘exotisch’, trouwens, past zo’n term nog wel? Het perspectief van de al wat oudere blonde Fries is heus niet het enige perspectief denkbaar. Maar ja, die hanteert hier wel de pen.

Kwartet Ahmed onderging ik pal na de drone- en riffenstroom van Sunn 0))). Tien jaar geleden konden we de kosmische jazz van Kamasi Washington na die louterende storm niet aan (wat misschien ook aan de kitschfactor van diens muziek lag), maar deze keer voelden de op opzettelijk-monotone ritmische bewegingen van deze Britse band als een logisch vervolg. Free jazz is de basis, maar dan meer in de vorm van trance-genererende collectieve herhaling dan solistische exercities. En daar krijg je collectieve extase van.

Valentina Magaletti, Italiaans-Brits slagwerkster, is een van de curatoren van deze editie. Ze wringt haar wilde ritmes – stop en weer beginnen – en haar puntige melodieën – simultaan gehamerd op een soort marimba – tussen de grillige geluiden van elektronicamuzikante Upsammy. Met als gevolg: een weldadige druk op trommelvliezen en hersenpan. Magaletti is dit weekend zelf ook in de weer met Japans stemfenomeen Phew en met haar experimentele rockband Moin, maar ja, we kunnen niet overal zijn.

De vrijdag trappen we af met Sawt El Doumouh uit Libanon. Haar stemmenmagie is dan weer gebaseerd op polyfonische vocale tradities van Sardinië, toch een heel eind verderop. Die polyfoniteit wordt gesimuleerd met allerlei elektronische bewerkingen, waarmee de boel een abstractie krijgt die met dreinende percussieve ritmes aardig geaard blijft. Reuze spannend, behalve als het tempo omhoog gaat. Dan is daar toch weer die kitschfactor. Maar die verschillende perspectieven uit dito culturen – spannend.

Even later, op hetzelfde podium (De Helling, altijd fijn): Ale Hop, elektronicaman, met gitarist Titi Bakorta (uit de Nyege Nyege-hoek). Van die huppelende, dansante Congolese gitaarlijntjes die door Hops digitale en analoge ingrepen ineens een heel andere wending meekrijgen. Zo gaat dat soms als tradities en moderniteit op elkaar botsen – die gitaartraditie te Congo op zich is daar ook al zo’n voorbeeld van trouwens.

Amirtha Kidambi rondt net een toespraak af waarin AI, Gaza, Soedan en wat er verder mis is in de wereld aan elkaar verbonden wordt, maar ik geloof niet dat haar muziek daar iets aan gaat veranderen. De kitsch (hier een beetje een probleem) wordt beter behandeld bij Pram, in de jaren negentig labelgenoten van Stereolab (op Too Pure). Dansende trombonepartijen, woordloze zang en synthesizerpartijen die van oude sci-fi-soundtracks geplukt lijken: goed voor vrolijk vermaak. Klein, op de plaat nogal ambient bezig tegenwoordig, laat hier shoegaze (ze speelt zelf gitaar) en industrial op elkaar botsen – niet overtuigend genoeg om ons te laten blijven.

Want ja, Raven Chacon. Hoeveel winnaars van de prestigieuze Amerikaanse Pulitzer Prize heeft het gemiddelde Nederlandse festival nou in huis? Chacon, kreeg ‘m voor Voiceless Mass, een werk waarmee hij de stemlozen wil laten klinken. Chacon, half Navajo en behoorlijk activistisch op verschillende terreinen, heeft zich gespecialiseerd in site specific-werken, geluidskunst op locatie dus. In de Pieterskerk levert dat een woest geluidslandschap op, waarin geluiden uit de natuur (soms behoorlijk eng) en klanken uit het digitale domein om de aandacht vechten. Het loopt uit op een weefsel van grote dichtheid, stuiterend van climax naar climax – als een horizon van meer of minder onherbergzame bergtoppen. De zeer effectieve belichting, toch een site-specific toevoeging, draagt daar niet weinig aan bij.

Op zaterdag naar het Centraal Museum, voor de opera-op-video Drama 1882 van de Egyptische kunstenaar Wael Shawky. Mooi toch, en erg van nu, hoe verschillende kunstvormen in elkaar grijpen – deze video was vorig jaar te zien op de beroemde kunstmanifestitatie Biënnale in Venetië. Nog mooier hoe meeslepend Shawky het verhaal vertelt van een opstand in zijn vaderland, in de vorige eeuw en de twijfelachtige rol van het Britse imperium daarin. Waargebeurd allemaal en voor de goede verstaander is de link tussen dat kolonialisme en de huidige ramp in Gaza (die in zekere zin afstamt van de duistere politieke machinaties van toen) ook wel duidelijk. Heel mooi ook qua decor en dans, heel muzikaal met oor voor de Midden-Oosterse muzikale traditie, een streling derhalve voor de zintuigen. En een zinvol gelaagd commentaar op ‘nu’, heel wat relevanter dan de ‘When I say Gaza, you say Strip’-kretologie waar ik me vorig jaar nogal over verbaasde.

Wat dat betreft krijgt de hele gemeenschap een forse draai om de oren bij Saul Williams, rapper en filmmaker en hier vooral spoken word-man. Bij het woord ‘Genocide’ klinkt er nog voorzichtig gejuich, maar het wordt al stil als hij over Soedan begint (ja, wanneer begint die demonstratie eigenlijk?).

Zijn wij niet allemaal medeplichtig, als onderdeel van een cultuur die toch superioriteit in het vaandel heeft staan? Is kolonialisme niet een onlosmakelijk onderdeel van precies dat systeem? Moeten we niet precies die muren neerhalen – ook in onszelf? Of juist?

Al die woorden treffen (mij althans) als een mokerslag. En dan wordt er ook nog mooie muziek bij gemaakt, door onder anderen producer Carlos Niño – en mooie muziek is altijd goed om zo’n betoog kracht bij te zetten, daar is het kunst voor. Muziek bindt ons en de drum spreekt de taal die daarvoor nodig is, doceert Williams. Daarvoor zijn we hier, ja toch.

Intussen stemt het de nuchtere beschouwer nederig. Wat zal ik me druk maken over lastig uit te spreken en te onthouden namen uit minder westerse en dus minder herkenbare regio’s? Is het niet onze plicht om ons meer te verdiepen in zulke culturen en contexten, die niet de onze zijn? Wordt de wereld daar niet een beetje beter van, mooier, begrijpelijker?

Le Guess Who? doet daar goed zijn best voor, bijvoorbeeld met gastcurator Tianzhuo Chen die een inkijkje gaf in de soms fascinerende Chinese underground. Dus krijgen we in opnieuw de Pieterskerk spannende improvisaties door gitarist Li Jianhong en producer 33EMYBW (ja, spreek dat maar es uit), vol ruimte, en hoekige vormen. Spannender dan de set van Zaäar in de Jacobikerk even eerder: surrealistisch bedoelde freejazz (want Belgen), die niet van de grond komt.

Adrian Younge raakt (in de grote zaal, pal na Saul Williams) niet uitgepraat over zijn eerste keer op Le Guess Who?, veertien jaar geleden. Sindsdien is zijn ster aardig gerezen, en zijn concept – psychedelische soul bekeken door de bril van een grazende hiphopper – heeft nog stevig aan glans gewonnen, met op laatste plaat Something About April 3 zelfs een stevige Braziliaanse inslag – Norman Whitfield anno 1971 in São Paulo, zoiets. Mee dankzij een zeer economisch gearrangeerde band – met twee blazers en twee strijkers, maar ’t klinkt even vol als verfijnd – en een puike zanger wordt het een aantrekkelijk dansfeest, met precies genoeg kitsch om de boodschap elegant te verpakken.

The Congos zijn medeverantwoordelijk – naast meesterproducer Lee Scratch Perry, natuurlijk – voor een van de allerallermooiste reggaeplaten aller tijden. Maar ook de klassiekers van Heart Of The Congos, 48 jaar oud, klinken nogal halfbakken zonder de bezwerende falset van voorman Cedric Myton, onwel geworden in Zweden. In de solohits van bariton Watty Burnett (Rainy Night In Portland, eigenlijk Georgia) en tenor Congo Ashanti Roy (African Blood) wordt Myton weer minder gemist, maar toch: zonde. Gelukkig slaat de band soms aardig aan het dubben, en de geluidsmagie van dub is tenslotte ook onderdeel van het DNA van Le Guess Who?. Plus dan toch dat gevoel, zeldzaam op dit festival: dat van nostalgie, van de herinnering aan dat baanbrekende meesterwerk van toen. Hoe krakkemikkig die stemmen-op-leeftijd ook klinken, ook dat is onderdeel van de luisterervaring. En bejaarde rasta’s zien er haast per definitie beter uit dan dito rockers.

Bij Mark Ernestus’ Ndagga Rhythm Force missen we op het podium de naamgevende, bleke Berlijner, maar die blijkt bij de mengtafel te zitten (waar hij weinig uitvoert). Onder de bezielende leiding van zangeres Mbene Diatta Seck speelt dit collectief uit Dakar, Senegal, messcherp getrommelde, gestapelde ritmes. Onderstreept met diepe bassen en echo-vervormingen uit de dub, in de studio althans de inbreng van Ernestus (helft van het uiters invloedrijke dub- en technoduo Basic Channel/Rhythm & Sound). Het levert een mooie verbinding op met de zaal, die de taal van de drum en het echo-apparaat verstaat en zich gretig mee laat slepen.

Blackmetallegende Attila Csihar is vaak in de weer met Sunn 0))), maar doet hier zijn uiterst theatrale ding met Iggor Cavalera (Sepultura, Soulwax zowaar). Die is drummer van huis uit, maar begint die taal pas te spreken zo tegen het eind van de set. Daarvoor horen we Csihars vocale reikwijdte in combinatie met donkere elektronica. Gitzwart ja, maar verheffend? Ik slaap er nog een nachtje over.

Doomduo Divide And Dissolve draait om de gitaar- en saxofoonpartijen van Takiaya Reed, van Afrikaans-Amerikaanse en Cherokee-komaf. Dat levert loodzware instrumentale materie op, maar toch lang niet vrij van een zekere politieke en emotionele lading. Als Reed vertelt dat het volgende stuk gaat over de eenzaamheid die ze kan voelen als persoon tussen verschillende culturen, raakt haar spiegelpaleis van geloopte sopraansaxofoonlijnen (denk Terry Riley) des te harder.

Big Brave, inmiddels aangegroeid tot kwartet, trekt rauwe gitaarstormen op waaroverheen de kraakheldere stem van zangeres-gitariste Robin Wattie weids resoneert. Mooie, sierlijk uitgerekte slotakkoorden voor onze Le Guess Who?-beleving. Diep geraakt, veel geleerd – dat is wat zo’n festival kan doen.

Alleen die verrassingsacts, hè, die als vraagtekens op het schema staan. Op een festival waar de bezoeker toch al zoveel moeite moet doen (en terecht dus, daar niet van) voor de context, lijkt me dat toch een contextloze stap te ver. Toe, niet meer doen.

Gezien: 6 t/m 9 november 2025 in Utrecht