concert

U2 in de Ziggo Dome: op zoek naar de onschuld

U2 is in Amsterdam voor twee optredens in de Ziggo Dome in het kader van hun eXPERIENCE & iNNOCENCE tournee, een vervolg op de omgekeerd gelijknamige shows van drie jaar geleden. Vooraf was één ding duidelijk: The Joshua Tree zou in z’n geheel worden overgeslagen, vanwege de jubileumtour die vorig jaar in Amsterdam te zien was. OOR neemt wederom plaats onder de LED-zeppelin en ziet hoe ook de wereld van U2, ondanks hetzelfde decor, in drie jaar tijd ingrijpend is veranderd.

MacPhisto is terug. Inderdaad, de sinistere, tragikomische evil clown die 25 jaar geleden vanaf het immense Zooropa-podium een wereld in keek waar hij niets meer te zoeken had. In potsierlijk gouden glitterkostuum belde hij in de toegift van U2’s meest decadente tour wie hem maar te binnenschoot, meestal zonder resultaat. In Italië de Paus, maar ook de kleindochter van Mussolini. Lady Di en Thatcher stonden op de lijst in Londen. Het drieluik in Rotterdam kende in mei ’93 even zoveel outgoing calls: een taxi, het ticketcenter van de KLM en koningin Beatrix (die niet thuisgaf). Een paar maanden later, in Nijmegen, hing drs. Hans Janmaat van de Centrum Democraten de hoorn op de haak, nog voor MacPhisto hem kon toezingen: I just called to say I love you… En uiteindelijk kreeg Bono’s duivelse alter ego op het podium van Wembley Stadium de deksel op de neus van niemand minder dan Salman Rushdie, ondergedoken sinds zijn boek De Duivelsverzen hem op een fatwa kwam te staan. De profeet Mohammed werd in het werk onheus bejegend, dus moest hij dood. En dat idee sprak MacPhisto wel tot de verbeelding. Hij draaide het nummer met sardonisch genoegen, Rushdie nam wonderwel op, ging de confrontatie aan en stapte vervolgens doodleuk uit de coulissen, voor het eerst sinds z’n vogelvrijverklaring in het openbaar. ‘Ik ben niet bang voor jou’, beet hij MacPhisto smalend toe. ‘Echte duivels dragen geen hoorns.’

Met deze levenswijsheid – noem het gerust een stukje experience, want Rushdie kon het weten – stappen we vanavond de Ziggo Dome in, voor de eerste van twee avonden eXPERIENCE + iNNOCENCE. Want ook U2 is terug, met het vervolg van de opzienbarende voorstelling die in 2015 vier avonden lang in deze zelfde zaal werd opgevoerd, onder omgekeerde noemer. De aanblik is dan ook vertrouwd: de vloer is opgedeeld door een lange catwalk, met videoscherm in de lengte (al is deze LED-zeppelin qua helderheid en duurzaamheid wel wat opgevoerd ten opzichte van drie jaar geleden), uitmondend in het ronde E-stage. De trouwe volgelingen staan, na dagenlang voor de deur gekampeerd te hebben, tegen de barriers geplakt, de tribunes worden bevolkt door well to do dertigplussers die tegen de tweehonderd euro per zitplaats hebben neergeteld, Arcade Fire klinkt over de PA en ook de merch wordt belegerd. Hé, zien we daar nou dat MacPhisto z’n eigen t-shirt heeft? Het moet niet veel gekker worden. Ook barst het op de vloer van de duivelshoorntjes, steevast op de hoofden van brave borsten in oude U2-shirts, verwachtingsvolle blik in de ogen, zoekend naar een gaatje om nog een meter dichter bij de catwalk te kunnen komen. Koketteren met het kwaad is kennelijk ongevaarlijk als je het maar goed bedoelt.

We denken nog even terug aan drie jaar geleden, toen U2 hier aanmeerde in de wereld vóór Bataclan en Manchester. U weet nog wel, toen de ArenA Boulevard nog geen betonblokken op het wegdek had en je rugtas nog welkom was bij de garderobe. U2 legde een epische show op de mat, waarin ze terugblikten op hun formative years, de dagen van onschuld bekeken vanuit de ervaring van nu. Een krachtmeting tussen idealisme en realisme, waarin beide uitersten elkaar op de punt van de catwalk uiteindelijk vonden in de vorm van de jonge Bono en de oude Bono. Jij hebt makkelijk praten, meneer de wereldverbeteraar, met je kasteel en je privéjet, beet de jonge Bono de oude toe. Nee, jij hebt makkelijk praten, meneer de rebel, want jij weet niet wat ík weet, zo kaatste de oude Bono terug naar de jonge. Jij maakt je druk om de toekomst, wel, ik bén jouw toekomst. De les: experience wint het van innocence, al levert ervaring wel de wijsheid op dat onschuld het grootst mogelijke goed is in het menselijk bestaan. Je krijgt het, eenmaal verloren, nooit meer terug, terwijl het verlangen ernaar alleen maar groeit naarmate het leven vordert. En zo oefent de onschuld nog altijd macht uit, op zelfs de meest ervaren mens.

Terug naar de realiteit van het moment, de wereld waarin MacPhisto zich weer durft te laten zien. Als de LED-zeppelin om half negen tot leven komt horen we bekende geluiden uit MacPhisto’s vorige incarnatie, galmend over It’s A Beautiful World van Noel Gallagher. What do you want? Qu’est ce que tu veux? Met dezelfde roep van Bono startte de Zooropa Tour in ’93 ook. In De Kuip floepten de ZOO TV-schermen aan met beelden uit Triumph Des Willens van Leni Riefenstahl, vanavond in Amsterdam zien we allereerst het resultaat van al die propaganda. Verwoeste en bezette steden, allemaal op het tourschema van dit najaarsrondje: Berlijn, Parijs, Kopenhagen, Hamburg, Amsterdam. ‘I’m sorry’ klinkt het vervolgens, in een bekende, andere stem. Het is Charlie Chaplin, met zijn geniale speech aan het eind van The Great Dictator, de parodie op Hitler en Nazi-Duitsland die geschreven werd toen de oorlog nog moest beginnen. Chaplin startte met filmen in september ’39, vlak na de inval in Polen. En toen Duitsland een half jaar later Frankrijk aanviel, besloot de komiek z’n beoogde einde te schrappen en een ultieme oproep aan de mensheid te uiten. Woorden die resoneren tot op de dag van vandaag. Hij zag het probleem, had de oplossing. Wie Chaplin hoorde, was verkocht. Alleen wilden degenen die juist moésten luisteren het niet begrijpen. Wat volgde, was de Holocaust.

‘Brutes have risen to power. But they lie!’, schreeuwt Charlie Chaplin Amsterdam nu vanaf het scherm toe, over de aanzwellende klanken van Zooropa. Trump, Poetin en Kim komen in beeld, het is duidelijk wie de boosdoeners zijn in de ogen van U2. Maar los van het grootwereldlijk vlak, is er ook persoonlijke sores binnen de gelederen. Het heeft Bono qua gezondheid niet meegezeten; na z’n fietsongeluk in 2014 is er eind 2016 ook een veelbesproken, zelfbenoemde ‘brush with mortality’ geweest in z’n leven. Wat de levensbedreigende situatie precies inhield, heeft Bono nooit opgehelderd, al spreken de beelden van de MRI scan in datzelfde introstatement boekdelen. Niet alleen de wereld verkeert in staat van kortsluiting, ook in z’n eigen bol kan het flink spoken.

Het mysterieuze voorval had z’n weerslag op Songs Of Experience, feitelijk de plaat die U2 hier vanavond aan de man brengt. Het gegeven van innocence & experience kreeg een nieuwe impuls, namelijk dat er na het leven ook nog eens iets wacht als de onvermijdelijke dood – een besef dat mag gelden als het ultieme realisme. Op de plaat besloot Bono z’n perspectief in het hiernamaals te plaatsen, de songs als brieven aan zijn geliefden, zijn vrienden, de plekken op aarde die hem dierbaar zijn. Vanavond in de zaal uit Songs Of Experience zich vooral in een stemmige, bij vlagen sobere ondertoon, die de gebruikelijke uitbarstingen van hoop en energie in een ander licht zet – letterlijk en figuurlijk.

Eerst de setlist: tot anderhalve week geleden stond die nagenoeg in graniet gebeiteld, met een enkel wisselnummer, maar sinds Kopenhagen is het hele Innocence-segment uit de show verdwenen. Iris, Cedarwood Road, Sunday Bloody Sunday en Until The End Of The World ruimden het veld voor een blokje met Zoo Station, Stay en Who’s Gonna Ride Your Wild Horses, allen uit de ZOO-tijd, zo ook vanavond in Amsterdam. Openers The Blackout en Lights Of Home maken nog gebruik van de stellage, maar als U2 vervolgens terugspoelt naar I Will Follow en Gloria blijft het scherm donker en geeft de band zelf licht, terwijl hun eigen jeugd zich nog eens als een film voor hun ogen afspeelt. Bono denkt terug aan de Melkweg, zo verklaart hij na het altijd uitzinnige Beautiful Day, waar zich een heel nieuw universum aandiende voor de jonge band. ‘Onschuldige tijden’, aldus de zanger, ‘maar we keren terug als mannen, die durven te geloven dat aan het eind van al die ervaring een nieuwe onschuld ligt’. Durven, dat lijkt hier het sleutelwoord. Eigenlijk beseft Bono wel dat ’t helemaal niet kan. Maar in het geloven schuilt, al vier decennia, de kracht bij U2. En wie het viertal weer even als jonge honden ziet stampen tijdens Gloria, beseft dat die levenslust voor dit moment inderdaad even voldoening genoeg is. De toekomst, die komt later wel.

Op Achtung Baby, of eigenlijk in het Berlijn van de vallende muur, ligt in U2’s tijdlijn van oudsher de scheiding tussen de jongens en de mannen. U2 vond zichzelf, na het omhakken van The Joshua Tree op muzikaal vlak wel degelijk opnieuw uit, zoveel staat vast. Het is echter interessant dat U2 dit centerpiece van de avond pas na een paar weken in de tour heeft aangebracht en niet al in Berlijn, waar ze deze leg eind augustus aftrapten. In het licht van het hedendaagse Europa was de band begin jaren negentig nog altijd behoorlijk naïef. Het zou allemaal goed komen, toch? Neem Duitsland in ’89. Bevrijd en vol kansen. Niemand die het toen wist, maar vanuit het nu kunnen we constateren dat de val van de muur niét de grote oplossing was die het toen leek, dat de vervagende grenzen géén rust en orde brachten op het Europese continent en dat het idee van de Unie mijlenver af zou staan van de praktische uitwerking er van. De oude vijanden hebben plaatsgemaakt voor nieuwe, de prullenbakken van de IRA zijn nu de rugtassen van IS en hoewel de westerse wereld nog altijd tiert in een jaloersmakende welvaart, is er van die beoogde gelijkheid maar weinig terechtgekomen. Die ene, onontkoombare muur in Duitsland is vervangen door een onzichtbare, wat veel gevaarlijker is. En hoe zei Salman Rushdie het ook weer? Juist. Het grillige, decadente Achtung Baby had de wijsheid niet in pacht, zoals iedereen zo lang dacht, maar is feite net zo onschuldig als Boy. En zo heeft U2, met de selectie uit deze essentiële jaren, de ene innocence section toch nog ingeruild voor de andere, persoonlijke evolutie ten spijt.

En dat is weer koren op de molen van MacPhisto, die zich in de tweede helft van de avond op de E-stage aandient, alsof de stampende rally-krakers Elevation en Vertigo de duivel eerder hebben opgeroepen dan uitgebannen. Of was het wellicht Even Better Than The Real Thing, met z’n disco-uitvoering? We all know the devil likes disco… Het is in ieder geval een kolderiek gezicht: Bono, zonder bril, met witte facepaint en hoge hoed, als kruising tussen The Great Dictator en The Greatest Showman. Pas als de augmented reality-camera zijn gezicht vangt, komt de demoon in hem naar boven, op het grote scherm. ‘Wat ruik ik hier? Is het de stank van liberale democratie?’ De zaal valt even stil. ‘Is het… Den Haag? Wat hebben jullie veel bruggen hier. Jullie kunnen beter een paar muren bouwen, om die buitenlanders weg te houden.’ MacPhisto wil de politiek wel in. ‘MacPhisto for Europe!’, echoot het, zoals de grote dictator in 1940 al ‘Soldiers for Hynkel’ riep. ‘Als je niet gelooft dat ik besta, doe ik mijn beste werk.’ Hij gaat naadloos over in het thema van Acrobat, wederom van Achtung Baby. ‘Don’t believe what you hear, don’t believe what you see, just close your eyes, you can feel the enemy.’ Uiteindelijk schminkt Bono zichzelf af, voor de camera. Het is tijd voor het laatste stukje experience. Off with the horns, on with the show.    

Hoop, toekomst. Pijlers in het bestaan van U2. En waar iNNOCENCE & eXPERIENCE drie jaar geleden nog eindigde met een vraagteken, heeft de band daar in de tussentijd toch een antwoord op gevonden. Dat kwam vorig jaar juli overigens al naar boven in de Joshua Tree-show, aan de overkant in de ArenA: waar de mannen de wereld in brand zetten, is het aan de vrouwen om het vuur te blussen. In Pride dringt Bono al aan op de gelijkheid der seksen: na één zin wordt ‘one man’ al ‘one woman’, voor de toegift wordt Jim O’Rourke’s Women Of The World vanaf de PA op de zaal afgevuurd, met visual en al. (Leuk: ook de Nederlandse zangeres Naaz is op die song te horen. Ze krijgt een shout-out van Bono, na eerder al te zijn genoemd in Beautiful Day) ‘We can make history herstory’, lezen we op het scherm. Bono spreekt uit ervaring, want zijn eigen bol staat weer even gelijk aan die van de wereld: zoals zijn engel Ali hem redde, kan de universele vrouw dat met de wereld. We helpen het hem hopen.

Tja, hoop, toekomst. Zoals Bono na meer dan twee uur tijdens het afsluitende 13 (There Is A Light) naar zijn eigen oude huis loopt, in miniatuur op de E-stage, snappen we ‘m wel. Nog geen half uur geleden stonden we nog aan de grond genageld toen, uit de Zuid-Franse idylle van Summer Of Love, ineens bootjes met vluchtelingen het scherm op dreven en van links en (vooral) rechts boze betogers in beeld marcheerden. Pride volgde, met z’n o zo ware boodschap, maar ook het besef dat de moord op Martin Luther King inmiddels 50 jaar geleden is. En wat hebben zijn mooie woorden opgeleverd? Get Out Of Your Own Way kreeg een onverbloemde EU-boodschap mee, met zowel op het scherm als achter het podium een grote Europese vlag. ‘Blessed is the European city of Amsterdam’, drukte Bono ons nog eens op het hart. Alle Menschen Werden Brüder klonk zelfs, na New Year’s Day, terwijl de vlag weer zakte. Allemaal hartstikke mooi, maar dit had toch al lang realiteit moeten zijn? En als het Bono niet lukt, of dr. King, of wij allemaal in de zaal, avond aan avond, wie lukt het dat wel? Gaat MacPhisto dan toch winnen, net als de bruten waar Chaplin al tevergeefs op vuurde, tachtig jaar geleden?

We moeten onverbiddelijk weer aan The Great Dictator denken als Bono, eenzaam op de E-stage, op z’n ouderlijk huisje afloopt, het dak opent en er een bovenmaatse gloeilamp uit haalt. Hij sluit het licht in de armen en waagt een klein dansje, net als Adenoid Hynkel balanceerde met de grote wereldbol in z’n kantoor. Die knapte in z’n handen, als een ballon. Bono geeft het licht door aan de toekomst, de lamp krijgt een zwiep en hij loopt, al zingend, door het publiek naar de zaaluitgang, terwijl het peertje blijft zwaaien en branden. Eigenlijk is hij, en daarmee U2, het hedendaagse equivalent van Chaplin. Hij heeft, door schade en schande, de wereld in de smiezen, weet wat er mis is, wat er moet gebeuren en ziet het toch nog fout gaan. Achtung, zie je hem denken, in de verse wetenschap dat hij zelf niet het eeuwige leven heeft. Bono’s ervaring leert dat de toekomst niet meer aan hem is, dus iemand anders moet de wereld redden. Iemand die wel luistert, naar hem, naar Chaplin, naar King, naar z’n vrouw of vriendin, of gewoon naar zichzelf, in alle onschuld. Wie vangt het licht? Vanavond blijft het zweven, hoog boven de Amsterdamse armen, de mannen en hun vrouwen, de meisjes en hun jongens, de duivels en hun engeltjes.

De ideeën liggen er, in mooie woorden, in gloedvolle songs en in het geval van eXPERIENCE & iNNOCENCE in een indrukwekkende voorstelling, die U2 huizenhoog overeind houdt als innovatiefste der rock & rollbands en het onbetwiste geweten van de popmuziek. Chaplin overleed in 1977, het jaar waarin U2 begon. Hoe lang Bono het volhoudt is aan de Goden, al dient de conclusie van de grote komiek zich ook al aan als de zanger de achterdeur van de Ziggo Dome uitloopt en letterlijk de hoek omgaat. ‘The soul of man has been given wings, and at last he is beginning to fly. He is flying into the rainbow – into the light of hope, into the future, the glorious future that belongs to you, to me, and to all of us.’ Chaplin had, uiteraard, gelijk. De toekomst behoort toe aan ons allen. Behalve misschien MacPhisto, de grootste grappenmaker van allemaal. Echte duivels dragen immers geen hoorns.

Fotografie: Luuk Denekamp

Gezien: 7 oktober 2018, Ziggo Dome, Amsterdam

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

Bloc Party is weer even de beste band van 2005 
concert
Bloc Party

Bloc Party is weer even de beste band van 2005 

Wie zegt wel te hadden verwacht dat Bloc Party de AFAS Live zou uitverkopen, is een leugenaar. Meer dan tien ...
Love Is Magic
album
John Grant

Love Is Magic

Hoe geestig de rake teksten van John Grant soms ook zijn, altijd sijpelt de pijn er dwars doorheen. Leed van ...
MassEducation
album
St. Vincent

MassEducation

Die omhoog gestoken kont op de hoes van Masseduction (2017) was dus niet van Annie Clark zelf, leerden we via ...

Recensie: U2 in de Ziggo Dome: op zoek naar de onschuld (concert) | OOR