nieuws

Muziek uit helikopters: Stockhausen deinst nergens voor terug

Tijdens het Holland Festival is Stockhausen een van de centrale figuren. Zijn ideeën over elektronische muziek waren vaak ongewoon maar zijn werk is ook leerzaam geweest voor popmuzikanten.

Het Holland Festival (HF) is een jaarlijkse terugkerende serie van podiumproducties in Amsterdam. Het bestaat sinds 1947 en beslaat tegenwoordig zo’n drie weken. Meestal is het Kunst met een hoofdletter K waarbij de programmeurs tegenwoordig ook oog hebben voor avontuurlijke ontwikkelingen in de popmuziek. In dat kader presenteren ze dit jaar de Franse, literaire, rapper Abd Al Malik en een theaterproductie van Bryce Dessner (The National). Een van de centrale personen deze keer is de Duitse componist Karlheinz Stockhausen (1928-2007). Het HF probeert hem te presenteren aan een nieuw en jonger publiek onder andere door middel van concerten van Actress en Colin Benders (voorheen Kyteman). Hiernaast zijn de theatrale uitvoeringen van de muziek van Stockhausen ook zeer interessant, mede omdat ze in de grote Gashouder worden gehouden in een festivalachtige ambiance.

Karlheinz Stockhausen wordt algemeen beschouwd als een van de meest invloedrijke componisten van elektronische en modern klassieke muziek. Zijn experimenten en gedachtegoed zijn zelfs doorgedrongen in de popmuziek. Dat begon al bij Frank Zappa en The Who, zoals vermeld op een aantal van hun albums. Bij the Beatles staat hij afgebeeld op de klaphoes van hun Sgt. Peppers plaat. Maar bijvoorbeeld hun track Revolution 9 is ondenkbaar zonder Stockhausen. Krautrock heeft eveneens veel aan hem te danken. Leden van zowel Can als Kraftwerk hebben ooit les van hem gehad. Björk heeft hem zelfs een aantal malen thuis opgezocht. Of Aphex Twin hem ooit ontmoet heeft weet ik niet. Wel is bekend dat Stockhausen de muziek van artiesten als Scanner, Aphex Twin en Plasticman kende.

Stockhausen was niet alleen invloedrijk maar ook controversieel. Zo schreef hij bijvoorbeeld muziek die uitgevoerd moest worden door vier muzikanten in evenzovele helikopters. De eerste uitvoering hiervan, in Oostenrijk in 1994, ging niet door omdat milieuactivisten protesteerden. De première vond een jaar later plaats in Amsterdam tijdens het HF van 1995. Dit Helikopter-Streichquartett wordt dit jaar weer opgevoerd. Het is een van de spectaculaire onderdelen van de voorstelling Aus Licht. In 1977 begon Stockhausen aan het schrijven van een opera over de zeven dagen van de week. Ruim 25 jaar later was dat tot de zevendelige operacyclus Licht uitgegroeid, die bij elkaar zo’n 29 uur zou moeten duren. Op deze manier heeft echter nog niemand aangedurfd deze cyclus uit te voeren. Wel zijn over de hele wereld voortdurend onderdelen van Licht op het podium verschenen. Dit jaar presenteert het HF onder de titel Aus Licht een selectie uit de zeven opera’s, die bijelkaar verdeeld over drie dagen 25 uur duren. Het is als het ware een festival in het festival. Hiervoor is de grote Gashouder op het Amsterdamse Westergasfabriek terrein speciaal ingericht. Binnen zijn twee podia: een klein voor het orkest en een groot, uitgerust met vier omvangrijke videoschermen, voor de theatrale uitvoering van de opera. Hiernaast zijn er ook onderdelen waarbij muzikanten verspreid zijn over de immense hal. Hoewel de voorstellingen lang duren is het geen uitputtingsslag. Er zitten genoeg pauzes in, van circa een uur, voor de change overs. Maar ook zijn de uitvoeringen dusdanig verschillend dat er soms gezeten en soms door de zaal gelopen kan worden.

Een belangrijk deel van het decor bestaat uit licht. Een zeer uitgekiend lichtplan staat garant voor originele effecten. Zo waan je je tijdens de elektronische compositie Unsichtbare Chöre wat lichtshow betreft bij een dancefestival. In het opera onderdeel Michaels Jugend heeft een reusachtig verlicht frame de vorm van een schilderij van Mondriaan, een van de kunstenaar die van invloed waren op Stockhausen. Met name de theatrale operadelen van Aus Licht zijn spectaculair en tot de verbeelding sprekend. De hoofdrolspelers bewegen zich vaak al zingend en spelend (hard)lopend over het podium en tussen de orkestleden of het publiek in de Gashouder. Onderwijl is op vier videoschermen van alles te zien. Meest indrukwekkend zijn de videobeelden van het Helikopter-Streichquartett. Je ziet de vier muzikanten in golfkarretjes naar hun helikopters vertrekken. Ieder heeft zijn eigen scherm. Je hoort de helikoptergeluiden en je ziet en hoort hoe de strijkers anticiperen op het ritme van de rotorbladen. Na een vlucht van ca 25 minuten over het westelijk havengebied landen de heli’s weer op een stuk land in de Spaarndammerbuurt en zie je op de vier schermen de muzikanten plus piloten terugrijden naar de Gashouder, waar ze dan ineens het podium oplopen. Dat alles is onderdeel van het Streichquartett. Muziek en beeld zijn kortom overweldigend bij Aus Licht. Dat deed Erik Voermans, recensent van het Parool, verzuchten: “In mijn dertig jaar als muziekrecensent van deze krant heb ik[…] nog nooit zoiets moois – bij gebrek aan beter woord – meegemaakt.”

De Engels Ninja Tunemuzikant Actress (Darren Cunningham) heeft al een stevige naam op het gebied van experimentele techno. Hij is een groot fan van Stockhausen en geïnspireerd op diens compositie Welt-Parlament (te zien in Aus Licht 3), schreef hij een nieuw elektronisch stuk dat 14juni uitgevoerd gaat worden met de stemmen van het Nederlands Kamerkoor en hulp van Young Paint, kunstmatige intelligentie software voor beeld en gluid.

Ook Colin Benders (de naam Kyteman gebruikt hij niet meer) is voor zijn nieuw project Electro Symphonic Orchestra sterk beïnvloed door Stockhausen. De Duitse componist was een van de vroege analoge synthesizergebruikers en experimenteerde daar flink mee. Met zijn orkest van synthesizers probeert Benders geheel in de geest van Stockhausen hetzelfde te doen. Hij gaat, in nota bene de grote zaal van het Amsterdamse Orkestgebouw, op 22 juni een concert geven voor en met tientallen synthesizers. Hierbij heeft ieder instrument een eigen luidspreker. De meeste hiervan staan op het podium maar er zullen ook een aantal speakers in de zaal geplaatst worden waardoor een geweldig ruimtelijk effect zal ontstaan.

Holland festival 2019

Aus Licht Deel 1: 4 & 8 juni
Aus Licht Deel 2: 5 & 9 juni
Aus Licht Deel 3: 6 & 10 juni
Dream Of Stockhausen (installatie op vijf schermen) 4 t/m 11 juni
Helikopter-Streichquartett (documentaire ui 1996) 4 t/m 11 juni
Actres X Stockhausen: SIN {X}II 14 juni
Colin Benders/ Electro Symphonic Orchestra 22 juni

Meer informatie vind je op de website van het Holland Festival.

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

Erykah Badu breekt uit haar bubbel in 013
concert
Erykah Badu

Erykah Badu breekt uit haar bubbel in 013

22. Een angeliek getal in de spirituele wereld, een symbool voor gidsing en doelmatigheid. Ook is 22 de huidige leeftijd ...
This Is Not A Safe Place
album
Ride

This Is Not A Safe Place

Even de oude succesnummers oppoetsen, rondje om de wereld, cashen en weer terug naar moeder de vrouw. Zo ging het ...
Black Midi
Club OOR
Black Midi

Black Midi

Lees alle inter­views, achter­grond­verhalen, recensies, columns en agenda­tips van OOR nu ook op OOR.NL. Exclusief voor abonnees. ABONNEE EN WIL ...

Muziek uit helikopters: Stockhausen deinst nergens voor terug (nieuws) | OOR