In Den Haag opende op 17 september 2025 Subterra, een muziekstudiocomplex in de voormalige nucleaire bunker onder het vroegere Ministerie van Binnenlandse Zaken bij het Centraal Station. De naam is raak gekozen: sub terra betekent letterlijk ‘onder de aarde’. Twee verdiepingen diep, ooit ontworpen om 206 regeringsfunctionarissen te beschermen bij een nucleaire aanval, is nu een vrijplaats voor muzikanten.
De bunker stamt uit de naoorlogse decennia, compleet met slaapzalen, ziekenboeg, luchtfilters en waterbassins. Tot 2013 fungeerde hij als officiële noodzetel, waar de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken hun werk konden voortzetten in crisistijd. Daarna stond het complex leeg, afgesloten van de stad erboven. Al jaren werden plannen gemaakt voor herbestemming. In totaal ging er zes jaar voorbereiding vooraf aan de verbouwing. Eind 2023 stelde de gemeenteraad 4,2 miljoen euro beschikbaar. Veertien maanden later is het betonnen labyrint, met metersdikke muren en stalen deuren, omgebouwd tot creatieve werkplaats.
Bij de transformatie is rekening gehouden met de historische waarde van het complex. Op verzoek van de gemeenteraad zijn schakelpaneeltjes, telefoonaansluitingen en noodinstallaties behouden en krijgen ze nu een plek als erfgoed. Het geheel ligt tien meter onder straatniveau en was destijds zo gebouwd dat het een half jaar autonoom kon functioneren. De dikke muren, ooit bedoeld als bescherming, leveren nu een natuurlijke geluidsisolatie.
Subterra telt veertien studio’s en drie oefenruimtes, van kleine kamers voor individuele artiesten of collectieven tot drie box-in-box-ruimtes voor bands. Samen beslaan ze tweeduizend vierkante meter, bereikbaar via een smalle toegangspoort waar apparatuur naar binnen gehesen moet worden. Er is ook een gedeelde keuken en communityruimte, bedoeld om ontmoeting en samenwerking te stimuleren. De locatie gold lang als publiek geheim. Er gingen zelfs verhalen rond over keldergangen richting de ministeries.
Alle ruimtes zijn inmiddels verhuurd en er is een wachtlijst. Bekende naam onder de eerste gebruikers is Goldband, dat vanuit Subterra nieuw werk wil produceren. Naast de gemeentelijke subsidie kwam het project tot stand dankzij Haagse cultuurmakers en ondernemers uit verschillende disciplines. Wethouder Saskia Bruines benadrukte bij de opening de dubbele functie: erfgoed bewaren én ruimte bieden aan nieuwe muziek.
Foto Arend Jan Hermsen
