achtergrond

Weg van de snelweg: het verhaal achter 'Autobahn'

Vrrrrroem! Tot op de dag van vandaag veren concertzalen juichend op bij het geluid van een startende auto. Steevast gevolgd door het meest onwaarschijnlijke meezingmoment dat de moderne popmuziek ooit heeft voortgebracht. ‘Au-to-bahn’, klinkt de kille vocoderstem dan vanaf het podium. ‘Au! To! Bahn!’ kaatsen duizenden springlevende stemmen dankbaar terug, 3D bril op de neus, de virtuele stoelriem vastgegespt, klaar voor de rit van hun leven. Meer dan veertig jaar na z’n conceptie rijdt Kraftwerk nog avond aan avond over de graues Band, met z’n weisse Streifen en grüner Rand, dwars door het Duitse land. En nog altijd is heel de wereld dankzij Autobahn helemaal weg van de snelweg.

De Autobahn. Veelal toegeschreven aan de nazi’s, die het snelwegenconcept wel degelijk door het hele land invoerden, maar zeker niet zelf bedachten. Die eer komt toe aan Konrad Adenauer, later de Duitse kanselier, maar in de jaren van de Weimar-republiek nog burgemeester van Keulen. In en om de stad liet hij brede meerbaanswegen aanleggen om het gestaag groeiende en vastlopende autoverkeer te kunnen verwerken. Een van die uitvalswegen liep naar Bonn, een andere naar Düsseldorf. En zo leerden de stad van Kraftwerk en de snelweg elkaar in 1933 voor het eerst kennen.

Als we veertig jaar vooruitspoelen komen we terecht in het Düsseldorf van 1973. Duitsland is één wereldoorlog (het werk van Hitler) en één Wirtschaftswunder (het werk van, opnieuw, Adenauer) verder, en in het welvarende Roergebied gonst het van de plannen en ideeën. Voormalig Conservatoriumstudenten Ralf Hütter en Florian Schneider sleutelen al een paar jaar vlijtig aan hun project Kraftwerk – letterlijk, want het instrumentarium voor hun lang uitgesponnen, avant-gardistische exploraties vol toetsenwerk en dwarsfluit hangt letterlijk van plakband aan elkaar.

Het traject van plakband naar autoband wordt in twee duidelijke stappen afgelegd. Allereerst de praktische: Ralf Hütter koopt een Mini Moog. Hij en Schneider zijn het vrijblijvende karakter van hun probeersels beu en willen discipline en zekerheid in hun muziek. De Moog, dan net in opkomst onder de wat meer experimenteel ingestelde muzikant (Keith Emerson, Brian Eno), kent geen menselijke zwakheden en is als volwaardig instrument nog nagenoeg onontdekt. Bij de pioniers van dat moment speelt het hooguit een bijrol, of wordt het opgenomen in een reeds bestaande rockopstelling. Hot Butter scoorde in 1972 wel een hit met het Moog-deuntje Popcorn, al staat dat vooral in de boeken als curiosum. Voor Hütter en Schneider is het echter duidelijk: dit is de toekomst. Vanaf het begin van 1974 neemt Kraftwerk het karakteristieke geluid niet aan als gimmick, maar als uitgangspunt.

In 2004 herinnert Hütter zich de stap als volgt: ‘Mijn eerste synthesizer was een Mini Moog. Ik wist van tevoren niet hoe hij klonk, maar ik had foto’s gezien en er over gelezen. Maar zo’n ding was begin jaren zeventig in Duitsland niet te krijgen. Ontastbaar voor ons. Ik kocht mijn import-exemplaar via een studioconnectie en die was even duur als mijn Volkswagen. Ach, mijn oude grijze Volkswagen… Die zie je ook op de hoes van Autobahn.’

Wat ons brengt bij stap twee: het image. Of liever gezegd: het concept. Nu het jarenlange gehannes in één handomdraai uit een kastje kan worden getoverd, komt er in de hoofden van het duo veel schijfruimte vrij voor grotere ideeën. Samen met de bevriende kunstenaar Emil Schult wordt een beeld geschetst van een instrument dat de jongemannen nog meer fascineert dan de synthesizer: de auto. Een autorit is als een symfonie, zo redeneren ze. De motor die start, de toeren die worden opgevoerd, de claxon bij het stoplicht, de rem bij het zebrapad, het verkeer dat voorbijraast, de richtingaanwijzer bij de afslag – pure muziek.

En als je dan toch al een heel muziekstuk hoort in een ritje in de auto, dan valt daar voor creatieve geesten als zij vast wel iets meer mee te doen! Hütter en Schneider proberen het eerst nog ouderwets: ze nemen de geluiden zelf al rijdend op, maar de kwaliteit is niet voldoende om in een muziekstuk op plaat mee te nemen. Dan is daar vervolgens opnieuw de Moog als redder in nood: vanuit de synthesizer kunnen de autogeluiden gereproduceerd worden en naadloos in het muzikale jasje worden gepast. Schult tekent ondertussen een hoesbeeld van het perfecte naoorlogse Duitsland, met z’n smetteloze asfalt, helderblauwe lucht, groene berm en bergen op de achtergrond. En uiteraard staan we in het perfecte naoorlogse Duitsland niet in de file: slechts een tegemoetkomende Mercedes en, op de rechterrijstrook, Ralf Hütters eigen Volkswagen. Vanuit de autoradio schalt het deuntje dat snel over heel de wereld wordt meegezongen: ‘Wir fahr’n fahr’n fahr’n auf der Autobahn!’

Autobahn is met 22 minuten de sleutelsong op de gelijknamige plaat. Gek genoeg wordt Kraftwerks innovatieve synthesizersound in het thuisland nauwelijks serieus genomen, waarschijnlijk omdat de beeldspraak simpelweg niet tot de verbeelding spreekt bij mensen die elke dag zelf over de autobaan rijden. De sterk uitvergrote Duitsheid van Kraftwerk valt in het buitenland echter precies goed – een simpele, doch kraakheldere boodschap in nooit gehoorde klanken, als brandschoon visitekaartje van een natie die als een feniks uit de as herrezen is en het vooral goed met wereld en toekomst voor heeft.

Als de volle plaatkant die het originele nummer behelst tot een single van drie minuten ingekort wordt, is het vooral Amerika, toch al gevoelig voor hapklare imagery en soundbytes, dat voor de boodschap valt, ook al is die in het Duits. Het ‘fahr’n fahr’n fahr’n’ klinkt de Amerikanen als ‘fun fun fun’ in de oren, de gezamenlijke autocultuur doet de rest en in hetzelfde jaar dat Basil Fawlty zijn germans nog briesend de tent uit schopt, strijkt Kraftwerk de laatste plooien naadloos glad: vergeven en vergeten, indeed. In de Billboard Hot 100 belandt de single op nummer 25, Europa volgt snel en zelfs Duitsland durft in de loop van 1975 in de spiegel te kijken en te waarderen wat ze zien: Kraftwerk scoort in eigen land een top 10-hit. De Wiedergutmachung is compleet, dankzij twee eigenwijze studenten, een handig kastje en een eenvoudige auto.

Zo snel als de Autobahn de reiziger van A naar B brengt, zo voortvarend stuwt de gelijknamige song hun makers de toekomst in. Al cijferen Hütter en Schneider zichzelf het liefst weg: zij zijn slechts het geleidingsmiddel tussen techniek en concept, een formule waarmee Kraftwerk vanaf 1975 op nog veel meer dagelijkse logica het vergrootglas legt. Van huishoudelijkheden als de trein, de radio(activiteit) en de fiets tot ware toekomstvisies in werelden vol robots, computers en zelfs een elektrisch café, als treffend voorgevoel van het digitale tijdperk waarin wij nu daadwerkelijk leven.

Maar Autobahn is toch het grote ijkpunt, zo blijkt als Kraftwerk in de winter van 2015 z’n achtdelige concertreeks in Paradiso afsluit. Ralf Hütter is gebleven als technisch tovenaar op het podium en ook al hebben zijn menselijke kompanen uit de tijd van Autobahn het veld geruimd, het concept staat de muziekliefhebber nog altijd kraakhelder voor de geest – in weids 3-D bovendien. Verwarring alom als Hütter op de laatste avond na de integrale uitvoering van Tour De France Soundtracks niet als verwacht het gaspedaal indrukt. Zijn ze in tijdnood? Gaat er iets mis? Nee, zo blijkt een uurtje later, als de viermansbezetting van Kraftwerk na z’n vaste, nee, in graniet gebeitelde toegift Music Non Stop de posities weer inneemt. Paradiso houdt z’n adem in en ja hoor: ‘Vrrrrroem!’ Zelfs de immer zwijgzame Hütter kan een brede grijns niet onderdrukken als zijn vocoder door de uitzinnige zaal wordt beantwoord: ‘Au! To! Bahn!’ klinkt het in hartje Amsterdam, waar mens en machine voor even samengaan als popcorn en hete boter. De auto pakt na een klein half uurtje dan toch de laatste afslag. Maar de weg loopt, zoals in de hele historie van Kraftwerk, gewoon door richting horizon, waar achter de bergen en onder de zon altijd weer de toekomst wacht.

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

Wilco speelt lachend de tent leeg op Down The Rabbit Hole
Down The Rabbit Hole
wilco

Wilco speelt lachend de tent leeg op Down The Rabbit Hole

Waar is het feestje? Niet hier! Niet bij Wilco. Voor aanvang van het grootse en gretig gewilde nachtprogramma, doet Wilco ...
Queen groots en meeslepend in Ziggo Dome
concert

Queen groots en meeslepend in Ziggo Dome

Queen + Adam Lambert hadden in 2020 al met hun The Rhapsody tour in de Ziggo Dome moeten staan, maar ...
George Kooymans: 'Jullie zijn nog niet van me af'
interview
golden earring

George Kooymans: ‘Jullie zijn nog niet van me af’

‘Met George!’, klinkt het monter, aan de andere kant van de lijn. Slechts eenmaal ging de telefoon over en de ...

Weg van de snelweg: het verhaal achter 'Autobahn' (achtergrond) | OOR