achtergrond

25 jaar 'Jagged Little Pill': een vroeg #MeToo-monument

Voetafdruk? Zeg maar gerust een kick in the nuts. Mannen met macht, vaderfiguren met bijbedoelingen, ex-vriendjes uit de entertainmentindustrie: niemand was op Jagged Little Pill veilig voor Alanis Morissette. Haar volwassen debuut (de Canadese zangeres had er al een jeugd als kindster opzitten) brak in 1995 alle mogelijke barrières en geldt nog steeds als een van de ijkpunten van dat decennium. Een kwart eeuw later is niet alleen Alanis maar ook de wereld om haar heen ouder en wijzer. Zelf presenteert ze Such Pretty Forks In The Road, haar negende langspeler, terwijl Jagged Little Pill in het licht van 2020 geldt als een monument voor #MeToo avant la lettre – of gewoon een schandpaal voor stevige jongens.

STEVIGE JONGENS genoeg, op 27 mei 1996 in Landgraaf. De 27ste editie van Pinkpop nadert haar langverwachte apotheose als plots een 21-jarig meisje uit Ottawa ten tonele verschijnt en er onverwacht met De Herinnering vandoor gaat. Het regent de hele dag al pijpenstelen en Alanis Morissette staat op basis van één veelbesproken album (Jagged Little Pill loopt wereldwijd reeds in de miljoenen) en twee singles in de Nederlandse hitlijst (You Oughta Know en Ironic) opvallend hoog op de affiche van het hoofdpodium. Sepultura en Therapy? gingen haar voor, Rage Against The Machine en The Prodigy zullen volgen. En daartussen zit Alanis dus ingeklemd. Al vermoeden we, op basis van de onverbloemde tekst van haar kersverse wereldhit, dat ze zelf gewoon ‘gesandwiched’ zou zeggen. Laten we het houden op: ze mag een wens doen.

Of die wens uitkomt, in Landgraaf? Reken maar. Ondanks het gewicht van zwaar metaal om haar heen laat Alanis Morissette op deze Pinkpop de diepste sporen achter – ironisch genoeg door op het zeiknatte plankier doodleuk haar schoenen uit te doen. Haar lange grijze shirt camoufleert, de rooksalvo’s blijven lang hangen in de vochtige lucht, maar haar uitstraling heeft kracht en reikt ver, mede gesteund door een pittige band (met o.a. ex-Chili Pepper Jesse Tobias op gitaar en toekomstig Foo Fighter Taylor Hawkins op drums). En natuurlijk die imposante reeks instant klassiekers van Jagged Little Pill, luidkeels meegezongen door de meisjes én jongens op het veld. T-shirts van K’s Choice en Sepultura verdringen zich zij aan zij voor het podium. Het mag dan regenen in bijbelse proporties, het festivalklimaat van 1996 is kerngezond.

ZONDVLOED OF niet, van verzuipen is geen sprake. Alleen die gladheid, voor aan de podiumrand, daar moet Alanis nog iets op vinden. Van links naar rechts zwalkend, met de linkerarm in een karakteristieke vrije rol, vuurt ze All I Really Want, Right Through You en Hand In My Pocket af op de doorweekte, maar aandachtige meute. Midden in Ironic is ze het zat; gezeten op de monitorbox van haar gitarist gaan de All Stars al zingend van haar voeten. Met natte voetzolen overeind blijven is belangrijker dan met platte schoenzolen op je plaat gaan. En dus stampt Alanis op haar sokken het uurtje vol: Forgiven, You Oughta Know, Wake Up, You Learn. Als aan het eind van de set een levensgroot bord met beeltenis van Rasti Rostelli opduikt in de voorste rijen, is de wens definitief volbracht: alle voorspellingen wijzen op een gouden toekomst. De eerste indruk die het grote Nederlandse publiek van het jonge fenomeen in levenden lijve krijgt, is een blijvende.

De pers kent haar al wat langer en ziet vooral een beeld bevestigd, zo blijkt als een paar weken later OOR 12 van 1996 op de mat ploft. Het beknopte Pinkpopverslag luidt: ‘Alanis komt op het podium bij vlagen over als een mondharmonica spelende huppeltrut, maar met haar beestachtige stem zet ze dat meteen recht. Na een uur vol krachtige, afwijkende versies van nummers van Jagged Little Pill ramt de ingetogen zangeres effe op de drums en verdwijnt zonder een woord te zeggen.’ Huppeltrut? Oei! Foei, zelfs, vanachter de 21ste-eeuwse bril. Maar als we wat verder terug in de archieven gaan, lijken alle lijntjes inderdaad in deze twee zinnen samen te komen – en niet zelden door de zangeres zelf te zijn gelegd.

OP 1 JULI 1995 duikt Alanis Morissette voor het eerst in onze kolommen op. Recensent Oene Kummer vindt Jagged Little Pill op de deurmat en hoort naast ‘een aantrekkelijk geluidsdecor’ van stevige gitaarrock, door producer Glen Ballard van swingende dansritmes voorzien, vooral een meerwaarde in de teksten. ‘Daarin manifesteert Alanis Morissette zich als een assertieve jonge vrouw, die bijvoorbeeld in You Oughta Know op ondubbelzinnige wijze een ex-geliefde tot de orde roept: It was a slap in the face / How quickly I was replaced / Are you thinking of me when you fuck her? In Hand In My Pocket en You Learn maakt ze de balans op van haar roerige leventje tot nu toe en in Forgiven rekent ze af met haar katholieke opvoeding. Alanis snauwt soms meer dan ze zingt, en dat is wellicht een minpunt, maar wat ze te zeggen heeft komt luid en duidelijk door. Deze Jagged Little Pill werkt behoorlijk verslavend en kan alleen op eigen risico worden ingenomen.’

Alanis heeft haar eerste voetstappen op Nederlandse bodem dan al gezet: begin juni 1995 brengt ze een promotiebezoek aan Hilversum en Amsterdam, waar Oene Kummer de zangeres in een hotelbar treft. ‘Ze was heel spontaan en onbevangen op dat moment’, herinnert Kummer zich nu over die ontmoeting. ‘Ze was ook pas 21. Het was het moment dat You Oughta Know al veel gedraaid werd op de Amerikaanse radio en dat zij echt op het punt van doorbreken stond. En dat straalde ze ook op ontwapenende wijze uit. Het gevoel van: hier heb ik al die tijd naartoe gewerkt en nu kan het wel eens gaan gebeuren. Dat was mooi om te zien, die hoopvolle verwachting.’

TERUG NAAR het Amsterdam van juni 1995, waar ook onder de vooruitgesnelde troepen van het journaille hoopvolle verwachting te bespeuren valt. ‘Vooral vanwege haar assertieve teksten wordt Alanis Morissette al in één adem genoemd met andere sterke vrouwen als Tori Amos, PJ Harvey en Liz Phair’, duidt Kummer in zijn artikel (gepubliceerd in OOR 18 van 9 september) de opbloeiende sensatie. ‘Maar een keer luisteren naar Jagged Little Pill en het is duidelijk dat die vergelijkingen in muzikaal opzicht nergens op slaan. Alanis Morissette is een rocker die ook van dansen houdt. De muziek wordt in de eerste plaats bepaald door haar stem, die zowel boos, krols, cynisch als zwoel kan klinken. Daarnaast door stevige gitaren en subtiel geprogrammeerde ritmes naast echte drums. En de mondharmonica van Alanis, maar dat terzijde.’

Voordat Kummer de zangeres aan het woord laat, maken we eerst nog even nader kennis. Alanis Nadine Morissette is van 1 juni 1974. Geboren in Ottawa, getogen in Toronto. Ze begint op haar zesde met pianospelen en drie jaar later met het schrijven van songs. Daarnaast speelt ze rolletjes in diverse televisieprogramma’s. Met het geld dat ze daarmee verdient, neemt ze op haar tiende haar eerste singletje Fate Stay With Me op. ‘Vanaf dat moment wist ik wat ik met mijn leven wilde doen’, zo voegt Alanis daar zelf aan toe. Als tiener maakt ze twee mainstream dancepopalbums, Alanis (1991) en Now Is The Time (1992) en ontvangt ze een Juno (Canadese Grammy) voor beste nieuwe artiest, maar Alanis wil meer: betere, meer uitdagende muziek en een internationale carrière. Die krijgt ze met hulp van producer Glen Ballard, die onder meer met Quincy Jones werkte. In zijn huisstudio in Encino, Californië nemen ze samen een groot gedeelte van Jagged Little Pill op. Hulp van buitenaf krijgen ze van onder anderen Flea en Dave Navarro van de Red Hot Chili Peppers, die respectievelijk bas en gitaar spelen op You Oughta Know.

PAS ALS het album zo goed als af is, komt Madonna’s Maverick-label in beeld. Alanis legt aan Oene Kummer uit hoe het is om met zo’n gelouterd popicoon samen te werken. ‘Het is het verschil tussen je kleren kopen bij een groot warenhuis of bij een exclusieve boetiek. Madonna is zelf artiest, dus ze weet hoe belangrijk het is om met rust te worden gelaten. Er is niets vervelenders dan de hele tijd geconfronteerd te worden met mensen die je proberen te sturen of na te jagen.’

Ook op andere vlakken is met rust gelaten worden een hele opgave in de platenbusiness: twintig jaar voordat het begrip #MeToo opduikt, rekent Alanis in Right Through You al af met vervelende A&R-managers van platenmaatschappijen, die meer geïnteresseerd zijn in hoe ze eruitziet dan hoe haar muziek klinkt. ‘You took a long hard look at my ass and then played golf for a while’, zingt ze bitter. ‘You pat me on the head and took me out to wine dine 69 me, but didn’t hear a damn word I said.’ Alanis: ‘Ik heb net iets te veel types met leren jacks en gouden kettingen ontmoet die dachten dat ik veel geld voor ze kon verdienen en misschien ook nog wel met ze naar bed zou gaan. Het klinkt als een vorm van prostitutie, maar zo zit de platenbusiness ook wel een beetje in elkaar.’

IN FORGIVEN schudt Alanis haar katholieke opvoeding van zich af. ‘Ik ben nu 21 en vind nog steeds dat het leven knap verwarrend kan zijn. Kun je nagaan hoe ik me voelde toen ik dertien was! Van alle spannende dingen die ik wilde meemaken, werd me verteld dat ze slecht en zondig waren. Seks, jongens, masturberen, het bekende werk. Zoals ik in de tekst zeg: I sang Alleluia in the choir / I confessed my darkest deeds to an envious man. Van die enge, beetje hypocriete mannen die zelf geen seksleven hebben, maar wel willen weten wat zo’n leuk onschuldig meisje allemaal uitspookt.’ Toch kwam het later nog goed tussen Alanis en het hogere. ‘What I learned I rejected but I believe again’, zingt ze in Forgiven. ‘Ik geloof niet meer in religie, maar wel in spiritualiteit en de menselijke ziel’, verklaart ze opgewekt. ‘Ik geloof in de kracht die een mens in staat stelt om creatief te zijn.’

All I Really Want, Perfect, Hand In My Pocket, You Learn… De rode draad die door deze en de meeste andere nummers op Jagged Little Pill loopt, is er een van ‘opgroeien, volwassen worden, erachter komen wie ik nu eigenlijk ben. Ik ben van nature een perfectionist en daardoor loop ik vaak met mijn hoofd tegen een muur. Ik moet leren om mijn eigen beperkingen te aanvaarden en tegelijk niet te veel van anderen te eisen.’ Alanis vertelt tot slot dat ze als tiener ‘eigenlijk een beetje een leeghoofd was. Zo’n vrolijk, onbezorgd huppeltutje, dat net deed alsof alles leuk en aardig was. Ik onderdrukte mijn negatieve gevoelens. Op Jagged Little Pill heb ik die voor het eerst naar buiten laten komen. Het is oké om af en toe cynisch te zijn, om je donkere kant te tonen. Mijn muziek is intenser geworden, terwijl ik als persoon nu veel beter in balans ben.’

OP 17 OKTOBER 1995 staat Alanis Morissette voor het eerst op een Nederlands podium. De Amsterdamse Melkweg valt de eer te beurt en OOR’s liverecensent van dienst is Gerrit Bremer. ‘Bombastisch ondersteund door een cello en bonkende drums komt een hoertje met een kort bontjasje en rode pruik het podium op. Ze blaast een deuntje op een mondharmonica en zet iedereen even op het verkeerde been. Dan gaat het jasje uit, de pruik af en worden de lange zwarte manen losgeschud. Daar staat ze, breed lachend: Alanis Morissette, de 21 lentes tellende nieuwe heldin van vooruitstrevend muziekminnend Nederland. Ze heeft een knappe hit met You Oughta Know en een bijna gelijkwaardig debuutalbum, waarop ze uitdagend, openhartig en kwetsbaar op zoek is naar geestelijke en fysieke bevrediging of iets dergelijks. Voer voor Viva-vrouwen dus.’

Toch kan Alanis ook bij ‘haantje Herrieman’ geen kwaad doen. ‘Daarvoor doet ze haar ding te ontwapenend, te eerlijk en te eigengereid. Begeleid door een band die de nergens opzienbarende grungy gitaarrock ongepolijst en synchroon aan het ongeremde karakter van Alanis laat meelopen worden haar zielenroerseltjes ongegeneerd pakkend op het publiek losgelaten. Daarbij gaat Alanis verder dan Sass Jordan, rockt ze harder dan Melissa Etheridge en vind ik haar mooier dan die twee bij elkaar. Tel uit je winst.’

OOR’S Mark van Schaick heeft het haantjesgedrag van de pers rond Alanis reeds opgemerkt. En dan gaat het in de Amerikaanse media nog een stuk verder dan in het zo progressief veronderstelde Amsterdam. ‘Ik ben het zat om verkeerd te worden neergezet’, prijkt als kop boven het artikel in de kerst-OOR van 1995. Alanis duikt tegenover Van Schaick op in een ABBA-shirt, dat ze eerder tijdens de Europese tour in Stockholm letterlijk van het lijf van een Zweed kocht. Ze is inmiddels een begrip ‘voor iedere liefhebber van de stroming die in Amerika alternative heet’, al blijkt Jagged Little Pill voor de maakster ook na maanden van internationale aandacht een allesbehalve platgetreden pad. ‘Het gekke is dat ik me nu pas bewust word wat het voor me betekent, nu ik zoveel over mijn muziek praat. Ik besef waar het allemaal vandaan komt. En dat is niet altijd even leuk.’ Ze noemt You Oughta Know de beste keus als eerste single ‘omdat dat nummer de donkerste, meest gestoorde kant van mijn onderbewustzijn blootlegt. En dat is een mooie start. Ik had er verder geen verwachtingen van.’

In Hand In My Pocket is Van Schaick de zin ‘I’m lost but I’m hopeful’ opgevallen. Alanis barst los. ‘En songs als Head Over Feet, Mary Jane en zelfs Perfect gaan over het overwinnen van iets heel zwaars en moeilijks. Allemaal positieve zaken. Ironic mag donker klinken, maar ik moet er altijd om lachen. Nee, ik vind mezelf een veel te positief persoon om de plaat enkel als negatief of donker te zien. […] Het lijkt uit de verhalen alsof het vooral over de seksuele kant gaat, maar het is veel algemener. De yang in het leven, die mocht ik niet voelen van mezelf. Nu is dat anders. Misschien staat er daarom wel zulke overduidelijke woede op de plaat, omdat het me voor het eerst gelukt is het te verwoorden. En nog iets: na mijn hele leven mijzelf op het tweede plan te hebben gezet, kom ik op Jagged Little Pill juist voor mezelf op. Dat wat betreft de beschuldiging dat de plaat egocentrisch is. Het klopt en ik zit er niet mee. Maar ook dat is dus niet exemplarisch voor mijn leven en karakter.’

Als de Canadese band Rush ter sprake komt, noemt Alanis het een ‘typische band voor gozers. Ik ben ook wel een gozer, maar…’ De popjournalist slaat aan. Een gozer? Wat maakt Alanis een gozer? ‘Nou, ik heb androgyne trekjes, geloof ik. Men zegt dat dat de gelukkigste mensen op aarde zijn. De jongens in mijn band hebben meisjesachtige trekjes, dus we zijn allemaal een soort… jongensmeisjes, haha! Al mijn beste vrienden zijn vrij androgyn en ik heb zelf gewoon mannelijke en vrouwelijke kanten.’ Haantje én huppeltrut ineen, dus. Of liever gewoon geen van beide. ‘Als Eddie Vedder ergens kwaad over is en dat er in zijn muziek uitgooit, dan is dat gepassioneerd. Als een meisje hetzelfde doet, net zo gepassioneerd, dan is ze een boze, verbitterde bitch.’

EN ZO verschijnt Alanis in het najaar van 1995 op de cover van Rolling Stone. Bijschrift: Angry White Female. Boos is ze niet, tegenover OOR. Eerder teleurgesteld over alle verhalen die er over haar worden geschreven. ‘Kwaad, opgewonden, verbitterd, duister… Ik vind dat fascinerend, want dat zijn maar enkele facetten van mezelf. Die ik bovendien bij heel veel mannelijke artiesten tegenkom zonder dat ze er op worden aangesproken. Het wordt zo langzamerhand knap frustrerend. Het Rolling Stone-artikel is voor mij in alle opzichten even de limiet. Het hele artikel over mij in Spin, dat al eerder verscheen, schetst mij als een klein, verbitterd, diep ongelukkig, sletterig, verdedigend… eh, ding. Dat is zo’n misvatting! Ik ben het zat om verkeerd te worden neergezet. Volgens mij heeft dat dus te maken met het sekseverschil. Een vrouw is kwaad, een man is gepassioneerd. We hebben nog een lange weg te gaan.’

Een weg vol obstakels, die leidt naar de realiteit van 2020, waarin er wel degelijk grenzen zijn vervaagd, maar gelijkheid in de muziekbusiness nog steeds moet worden afgedwongen door bijvoorbeeld vrouwenquota op festivals. Toch is Alanis onderweg ook mooie hindernissen tegengekomen, zo bewijst Such Pretty Forks In The Road, haar negende album dat deze zomer verschijnt. Ze is inmiddels gelukkig getrouwd met rapper Mario Treadway en moeder van drie kinderen. De foute mannen van weleer zijn geesten uit het verleden, de toekomst lonkt, in al z’n onzekerheid. En de haantjes hangen gebraden en al aan het spit.

We geven het laatste woord aan de man die 25 jaar geleden voor OOR het eerste verhaal schreef. Oene Kummer constateert dat veel kritiek op Alanis destijds ‘een persoonlijk tintje had. Over haar vrouw-zijn, haar samenwerking met Glen Ballard: de oude rot versus de jonge blom. Ik denk dat het anno nu, in tijden van Billie Eilish, wellicht wat makkelijker voor haar was geweest.’ Al heeft Alanis Morissette de weg die Billie Eilish bewandelt ooit hoogstpersoonlijk geplaveid, met die ene uitbarsting in 1995, een slap in the face die tot ver in het post-#MeToo-tijdperk nagalmt. Of noem het maar gewoon wat het is: een kick in the nuts. Oene Kummer: ‘Een plaat met de impact van Jagged Little Pill heeft ze daarna nooit meer gemaakt. Maar wat een voetafdruk heeft ze daarmee achtergelaten.’

SUCH PRETTY FORKS IN THE ROAD is op 31 juli verschenen. Een maand eerder verscheen er een speciale 25th Anniversary Deluxe Edition van Jagged Little Pill met extra live-opnames.

ALANIS MORISSETTE: 31 oktober 2021 Ziggo Dome, Amsterdam

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

Word nu lid van OOR en kies je eigen cd-pakket
abo-actie

Word nu lid van OOR en kies je eigen cd-pakket

OOR deelt uit! Neem een halfjaar- of jaarabonnement op OOR en kies je eigen cd-pakket. We hebben de keuze uit ...
Een halve eeuw zonder Jimi Hendrix: zijn 20 beste nummers
special
jimi hendrix

Een halve eeuw zonder Jimi Hendrix: zijn 20 beste nummers

Jimi Hendrix schuift in 1969 aan bij de Dick Cavett Show in een blauwe kimono. Het kledingstuk lijkt op een ...
Niles Vandenberg (Kensington): 'Fiat Panda is ook goed'
oerend hard
kensington

Niles Vandenberg (Kensington): ‘Fiat Panda is ook goed’

Zolang er popartiesten bestaan, zijn ze on the road. Vandaag de tweede liefdesverklaring door Niles Vandenberg van Kensington. Houdt van dure ...

25 jaar 'Jagged Little Pill': een vroeg #MeToo-monument (achtergrond) | OOR