interview

De eeuwige schaamte van Christine And The Queens

Met wereldwijd 1,3 miljoen verkochte exemplaren maakte debuut Chaleur Humaine (2014) Christine And The Queens ‘groot’, zoals dat in pop-lingo heet. Opvolger Chris zal de Franse Queen Of Queer alleen maar nóg groter maken. Ook deze plaat biedt stomende, soms melancholieke, dan weer verleidelijke electropop, nu met meer uitstapjes naar sleazy funk, eighties en nineties (Madonna, Janet Jackson, Eminem). OOR sprak met de maakster (30), een dappere alleskunner (zingen, dansen, componeren, produceren) die het hokjesdenken te lijf gaat.

Chris, stelt ze zich verlegen voor, telefonisch vanuit Parijs. Het is kwart voor tien in de ochtend van de vijftiende augustus. Marie l‘Assomption oftewel Maria Tenhemelopneming. Een feest- en dus vrije dag in Frankrijk, maar niet voor haar. Ze schijnt een moordend schema te hebben. ‘Hallo Christine’, groet de man van de platenmaatschappij, die ons telefoonverkeer schakelt. Ik wil hem niet corrigeren, maar ‘Hallo Chris’ of ‘Hallo Héloïse’ (Létissier, haar echte naam) is hier meer op z’n plaats. Christine was immers het personage van haar eerste album Chaleur Humaine, uit 2014 alweer. Op haar nieuwe plaat is ze doorgegroeid naar Chris, een weliswaar vrouwelijk, maar soms ook meer masculien personage, dat best wil betalen voor seks. Ten tijde van dat eerste album afficheerde ze zich als panseksueel: ‘Behept met een seksuele, romantische of emotionele aantrekking of verlangen naar personen van alle genderidentiteiten en biologische geslachten’, zoals de definitie daarvan luidt.

Chris klinkt – haar eigen woorden – ‘zweteriger, stoerder’. Erotisch en dansbaar, maar nog steeds droevig, gevoelig en getormenteerd. Inclusief feminien machismo en transacties ‘back in heteroland’. Een geslaagde gooi naar de eretitel Queen Of Queer. Queer, nadrukkelijk een parapluterm voor hen die niet aan een eenduidige gendernorm wensen te voldoen. Chris (de plaat, het personage, de maakster) is wars van hokjesdenken, zoals homo-hetero of mannelijk-vrouwelijk. Chris is van alles een beetje. Wat betreft de maakster, die had relaties met: ‘Jongens, meisjes en trans-mensen. Gender verandert niks voor mij’, zo vertelde ze tegen het Britse Magazine Attitude. Seks, ‘het concept en het bedrijven ervan’, heeft haar altijd gefascineerd. ‘Om de een of andere reden vind ik handen schudden op een feestje enger.’ Uit een recent verhaal in het blad Q blijkt dat ze in ieder geval een ex-vriendje in Los Angeles heeft. In haar sprankelende stem klinkt aan de telefoon veel chaleur humaine door. Ze spreekt bijzonder goed, haast deftig Engels. Nu en dan sijpelt daarin haar moedertaal Frans door, vooral in de woordkeuze.

Wat beschouw je als je grootste prestatie bij het maken van dit album?
‘Dat ik alles zelf gedaan heb. Dat was de uitdaging. De hele productie, alles zelf geschreven. Ik had kunnen kiezen om met andere producers te werken, misschien zelfs wel grote namen [Mark Ronson en Damon Albarn waren in de picture, ze wees beiden af]. Er hing een mini-buzz rond mijn persoon, die ik had kunnen benutten. Maar ik wilde het juist nog persoonlijker maken, door op mijn eigen instinct te vertrouwen. Nog rauwer en kwetsbaarder. Ik gokte dus eigenlijk op mezelf. Mijn label stond mij dat toe. Gelukkig was er genoeg vertrouwen in mij. Het was soms best eng. Je bent de kapitein op het schip. Jij wijst een bepaalde richting uit. Zegt: Ja, ik ben er zeker van, ik weet wat ik doe [lacht om zichzelf]. En dan volgen ze je. Dat is mijn grootste prestatie. Ik wist eerlijk gezegd dat ik het kon, maar er waren vele onzekerheden. Soms heb je als vrouw de angst dat je gezien wordt als te bazig. Dat brengt je aan het twijfelen. Maar het was interessant: ik moest mijn eigen angsten overwinnen om dit album te maken.’ 

Na beluistering vraag ik me af: maakt succes gelukkig? Of is het een gevangenis?
‘Nee, succes maakt mensen niet gelukkig. In mijn geval zeker niet. Succes heelt niet, het werkt als een vergrootglas. Zit je goed in je vel, dan gaat het alleen maar nog beter met je. Ben je megalomaan? Dan word je nog megalomaner. Paranoïde? Succes maakt je hoorndol van paranoia. Succes maakt ook alle krachten om je heen nog iets grotesker. Want succes verhoogt ook passies in andere mensen. Ik heb bij mezelf opgemerkt dat ik niet ben veranderd, maar de mensen om me heen wel. Ik leef nu in een ander krachtenveld. Dat kan vervelend uitpakken. Zeker als je op een gewone manier met de mensen wilt blijven omgaan.  Want ze doen niet meer normaal tegen je. Ik heb veel nagedacht over wat het inhoudt om een freak te zijn. En ik lijd er soms onder dat ik een buitenstaander ben. Dan voelt het beledigend aan, dat ze hun gedrag naar mij toe veranderen en mij uitsluiten van wat normaal is. Soms zeiden ze: Dit kun jij niet meer begrijpen, want je bent beroemd. Dan kroop ik nog meer in mijn schulp en dacht: Ze zien mij niet meer, ze projecteren alleen maar hun eigen obsessies op mij. Maar je kunt er ook een positieve draai aan geven. Sociologisch is het heel fascinerend hoe succes je tot een beeldscherm maakt waarop mensen hun eigen fantasieën projecteren. Aan de hand van je muziek vertellen ze je alles, over roem, geld, seks en hoe ze zich voelen. Je wordt hun zielenknijper, een rare psycholoog. Succes is eenzaam en eng, maar ook interessant en spannend. Alleen het schrijven van songs biedt mij soms kortstondige momenten van genezing en troost, maar succes niet.’

Je nieuwe plaat komt op mij over als een pleidooi om in extremis een individu te zijn, geen stereotype, maar heel erg jezelf. En dus ook een zelfde pleidooi richting de luisteraar.
‘Je ziet me niet, maar er is een lach op mijn gezicht verschenen, want daar gaat het precies om. Het is best raar om te praten over succes en hoe mensen soms beroemde iconen willen worden, want mijn proces van schrijven en het maken van deze plaat is juist een poging nog meer mens te zijn. Schrijven is voor mij een proces van teruggaan in mijn lichaam en mijn waarheid vertellen. Deze plaat gaat heel erg over een persoon, maar wel over totaal verschillende facetten van die persoon. Die bestaan allemaal naast elkaar zonder dat ik uit wil leggen waarom. Een nummer als What’s-Her-Face handelt over extreme kwetsbaarheid. Follarse [ze noemt hier de titel van de Franse uitgave, de Engelstalige luidt Damn (What Must A Woman Do)], gaat over extreme geilheid en daarnaast heb je weer het speelsere Girlfriend. Ik wilde per se weerstand bieden aan het simpele narratief. Want als je iemand in een hokje stopt, betekent dat in feite het einde van alle menselijkheid. Iedereen moet mens mogen zijn. Deze plaat moest juist complex worden en soms tegenstrijdig. Deze complexiteit tref ik weinig aan, zeker niet op platen gemaakt door vrouwen. Vrouwen in de popindustrie voelen zich vaak verplicht te kiezen wie ze zijn en hoe ze zichzelf presenteren. Persoonlijke complexiteit is vaak geen thema. Ja, The Velvet Rope van Janet Jackson is een geweldig voorbeeld, maar daarna houdt het eigenlijk op. Ik wilde inderdaad op zoektocht gaan binnen mijn persoonlijke verhaal. Daar was ik niet bang voor. Dat is een geweldige methode van verzet. Verzet tegen de normen. Zodra ik iets als benauwend ervaar, dan zoek ik de grenzen van mijn eigen verhaal op, dan vermijd ik het om naar verklaringen te zoeken en leg zo meer nuances bloot.’

Drie talen zijn relevant voor Chris. Frans en Engels, het album verschijnt in beide talen. Maar uitgerekend wanneer het woord neuken valt, kies je voor het Spaans (Follarse). Waarom?
‘Ja, hihi. Ehm, ten eerste omdat het idee me bevalt dat mensen het niet meteen begrijpen.  Nou ja, als je naar de track luistert, dan vermoed je vast wel dat het daar over gaat, maar je weet het niet helemaal zeker. Daarnaast houd ik van hoe dat woord klinkt. Heel plastisch. Geen idee hoe ik voor het eerst op dat woord stuitte. Waarschijnlijk op internet. Ik vond het zo beeldend. Follar… Ik zag het meteen helemaal voor me. Het doet me denken aan Dracula, de film van Coppola. Waar het beest Lucy neukt, het meisje in haar rode jurk. Het woord is zo beeldend qua geilheid. Anderzijds haal ik het platte er van af door op een andere taal over te stappen. Het verrijkt, alsof ik wil zeggen: mijn geilheid is zo groot, dat één taal niet volstaat, daarom grijp ik naar een andere. Dat voelt lekker overdadig aan.’

In The Walker kruip je in de huid van een jongeman met een kort lontje. Eerst is hij stoer, later in de song krijgt hij klappen. Wat is er zo interessant aan dat type? Zo zijn mannen, ga maar op een voetbalveld kijken.
‘Voor mij is die song juist heel queer. Ik gebruik de latente agressie van jonge jongens. In een heel simpele scène schets ik de extreme nervositeit van een tienerjongen wanneer hij naar zijn mening te lang bekeken wordt door iemand anders en geïrriteerd raakt. Wat is je probleem? Zo wordt de kans dat het op vechten uitdraait alleen maar groter. Dat idee gebruik ik om  duidelijk te maken hoe het is om queer, vrouw en gewond te zijn. Ik vind het uitgesproken queer om de confrontatie aan te gaan met wat mij kan doden. Mijn manier van de situatie onder controle krijgen. Typisch queer: ik ben gewond, maar in plaats van de wond te laten helen, ga ik mezelf nog meer laten verwonden. Ik zoek het op. Zo worden mijn kwetsuren trofeeën. Het idee erachter is gewelddadig en wanhopig, maar het geeft een schrille troost om er zo over te praten. Zo ga ik om met geweld. Kick ass! Alsof je zegt: je hebt me al twee keer neergeslagen, kom naar op met die derde, je zult zien, dan sta ik ook weer op. Eigenlijk vertelt The Walker een verhaal van extreme kwetsbaarheid. Precies het tegenovergestelde van wat ik daar probeer uit te beelden.’

Gaat het nummer The Stranger, waarmee je Chris afsluit, over Amerika?
‘Het beginpunt voor het schrijven ervan was de vluchtelingencrisis. Het beeld van mensen die smeken om water vind ik absurd inhumaan. De song kan verwijzen naar Amerika, want de Amerikaanse politiek is onverdraaglijk. Maar in Frankrijk hadden we om democratische redenen dezelfde problemen met het verwelkomen van mensen in nood. In deze song heb ik het misschien wel voor de eerste keer over noden van andere mensen dan mezelf. Ik ben met de UNHCR [de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties] naar een vluchtelingenkamp in Afrika geweest. Je denkt dat je het wel weet omdat je het zo vaak op het nieuws gezien hebt. Maar om er van heel dichtbij getuige van te zijn is toch heel anders. Die mensen hadden geen water. Omdat iemand in een ver land besloten had dat het budget op was. Hoe kan dit? Grotesk, absurd en monstrueus. De mensen waren daar aan het creperen omdat iemand had gezegd: We overschrijden het budget, doe de kraan maar dicht. The Stranger slaat op alle westerse landen, die hun middelen niet aanwenden om mensen in nood te helpen. En het gaat nog veel erger worden. De song gaat ook over mij. Ik voel me gemarteld doordat ik in de huiskamer die beelden op tv zie. Ik verbind die innerlijke catastrofe met iets dat veel breder en verschrikkelijker is.’

The Stranger is een song die eens niet over jou gaat. In meer dan negentig procent van je songs bestudeer je vooral jezelf. Is dat zwaar om te doen?
‘Ja. Als ik eerlijk ben: een album schrijven is noodzakelijk, maar pijnlijk. Het dwingt me om mijn blik te richten op plekken in mezelf waar ik normaal niet graag naar kijk. Deze songs avond aan avond live brengen voelt soms als steeds maar met je vinger in een wond peuren. En dan denk ik: verdomme! Maar… het gaat niet alleen maar over mij, toch? Het gaat altijd over meer dan dat. Anders zou het een dagboek zijn. Het is echter een pop-album, dat is altijd meer. Voor mij is het schrijven van een nummer het begin van stoppen om alleen naar mezelf te kijken. In die handeling schuilt de troost. Het heilzame van een song schrijven is niet dat je het over jezelf hebt, maar dat je weet dat je tegen iemand gaat praten. Zoals wanneer je een brief schrijft. Die richt je aan iemand. Als ik heel persoonlijke dingen schrijf weet ik toch zeker dat andere mensen zich er in kunnen herkennen. Dat is voor mij het begin van het genezingsproces. Ik vraag me trouwens af of een song mij ooit echt genezen heeft, maar dit terzijde. Daarom vind ik optreden ook zo belangrijk, vitaal en heerlijk. Want optreden is op verrassende wijze niet-narcistisch. Je lost min of meer op, doordat je je verhaal vertelt en daarmee word je het verhaal van andere mensen. Het is heel mysterieus, hoe het popvirus werkt. Je creëert iets en vervolgens voegen de luisteraars er hun eigen interpretaties aan toe.  Dat is valide, het is ook raar en prachtig. Maar het schrijven doet altijd een beetje pijn. Het biedt een catharsis in de meest primaire betekenis van het woord. Je braakt jezelf uit. Het woord braken had ik misschien niet moeten gebruiken, dat spijt me. Maar zo voelt het wel.’

Schaamte lijkt een van de hoofdthema’s van dit album. Je kunt de grenzen van persoonlijke vrijheid, bijvoorbeeld op seksueel gebied, niet oprekken zonder je bewust te zijn van schaamte.
‘Op een album over emancipatie ontkom je er niet aan om het over schaamte te hebben. Ik kan me geen moment in mijn leven herinneren dat ik niet aan schaamte dacht. I was made to be ashamed. Omdat ik een vrouw ben, een queer woman en ook nog afkomstig uit een arbeidersmilieu. Genoeg redenen voor constante schaamte. Door op zoek te gaan naar vrijheid probeer ik mijn schaamte te verkleinen of zelfs weg te nemen. Maar een nummer als What’s-Her-Face gaat over de permanentie van schaamte. Hoe succesvol je jezelf ook emancipeert en je nieuwe verrijkte leven koestert, in je zit helaas een eenzaamheid en schaamte die voor altijd is. Dat is pijnlijk en deprimerend, maar ook mooi. Als ik niet zo diep gekwetst was, zou ik misschien minder doen om me te emanciperen. Schaamte geeft mij moed en kleurt mijn relatie tot kunst. Het kan me echt niks schelen of dit album gaat verkopen of niet. Ik maak geen kunst om succes te consolideren. Ik wil ermee vooruit komen. Schaamte heeft mij sterker gemaakt. Het draait ook heel erg om queer zijn. Omdat je nergens bij hoort, moet je voortdurend op zoek naar nieuwe families en werelden en woorden.’

Disicpline is het andere woord dat bij me opkomt als ik naar Chris luister. Het is bijna een paradox dat je discipline nodig hebt om vrijheid te verwerven. Bij Madonna werkte dat ook zo.
‘Ja, maar voor mij is het geen contradictie. Discipline speelt een essentiële rol in kunst. Denk aan iets heel simpels als repeteren. Urenlang heel hard werken, steeds maar herhalen, net zo lang tot het zo los en soepel gaat dat het lijkt alsof je het ter plekke verzint. Mijn relatie tot discipline is een liefdesrelatie. Discipline doodt niks, maar faciliteert. Alsof je een samoerai bent, je oefent uren om het er makkelijk uit te laten zien. Het geeft je de mogelijkheid om totaal vrij te zijn op het podium. Je lichaam heeft het al zo vaak gedaan, het is instinct geworden. Discipline is nooit grauw of benauwend. Het heeft mij op een bepaalde manier getransformeerd. Door al dat stampen en zweten en uitproberen is mijn lichaam veranderd. Preciezer geworden. Het lichaam van Madonna vormt het bewijs. Net als de lichamen van atleten of dansers vertelt het een verhaal van constant werk. Een fijn contrast: ik kan alleen maar vertellen hoe klote ik me voel, vertellen over extreme schaamte, ziekte en kwetsbaarheid, als ik afgetraind ben, gezond als een vis en topfit om op te treden.’

Reageert men in Frankrijk anders op jouw muziek dan in de rest van de wereld?
‘Mijn antwoord is niet aardig voor Franse mensen. Er is een groot verschil. En dat voelt niet goed. Speciaal met deze tweede plaat. Bij mijn Franse interviews moet ik soms ondraaglijk veel uitleggen. Ik schijn een open zenuw te raken. In Frankrijk hebben we het chanson Française, right? Dat is heel literair, klassiek, gitaar, piano, zang. Ten tijde van mijn eerste album gruwelden veel Fransen van het idee dat ik danste bij een laptop. Wat doe je in Godsnaam? Blijf je de hele tijd dansen? Dan zei ik: Ja, dat geeft me kracht. Het duurde twee jaar voordat ze dat van mij accepteerden. Nu kom ik terug met dit album, dat gaat over seksualiteit en empowerment, queerness… ik blijf maar aan het uitleggen, van queer tot feminisme, hoe ik kwam tot het schrijven van dit ingewikkelde verhaal. Ook qua geluidsbeeld. Ze begrijpen de referenties niet, het kan ze nauwelijks iets schelen. De eerste ronde langs de Franse pers voor dit album verliep zo pijnlijk dat ik overweeg om te stoppen met het doen van interviews. Het concept lijkt hen woedend te maken. En ik weet niet waarom. In België, en dat is echt niet ver weg, is het helemaal geen probleem. Maar in Frankrijk lijkt een cultuur te heersen die niks met mij kan. Het is een misverstand te denken dat Frankrijk liberaler is dan de Angelsaksische wereld. Het patriarchaat in Frankrijk is veel sterker gevoed door de mediterrane, Latijnse cultuur. #MeToo triggerde zelfs reacties van beroemde Franse vrouwen [o.a. actrice Catherine Deneuve], die zeiden: Stop toch met dat beschadigen van mannen. Toen had ik zoiets van: Wat? Soms vragen ze mij in interviews:  Word je er niet moe van boos te zijn op mannen? Dan zeg ik: Ik ben helemaal niet boos op mannen,  ik zeg alleen maar dat ik een feministe ben. Dan zeggen zij: Ja, dus je haat mannen? Dan zeg ik: Nee, ik heb het alleen maar over empowerment van mijzelf. Het is echt heel raar. In Frankrijk ben ik een Rorschach-test voor de mensen. Ze nemen hun temperatuur op aan de hand van mij. Oh: het is koud! We zijn er nog niet. Het is heel erg koud, maar ik red me wel.’

Chris verschijnt op 21 september.

Christine And The Queens live: 13 oktober AFAS Live, Amsterdam

Foto: Suffo Moncloa

Deel dit artikel

Meest gelezen artikelen

Word lid en kies je eigen cd-pakket. Nu met februari-releases!
abo-actie

Word lid en kies je eigen cd-pakket. Nu met februari-releases!

OOR deelt uit! Neem nu een halfjaar- (€34,-) of jaarabonnement (€66,95) op OOR en kies je eigen doldwaze cd-pakket uit. We ...
Kies je eigen cd-pakket! Elke maand nieuwe titels!
abo-actie

Kies je eigen cd-pakket! Elke maand nieuwe titels!

OOR deelt uit! Neem nu een halfjaar- (€34,-) of jaarabonnement (€66,95) op OOR en kies je eigen doldwaze cd-pakket uit. We ...
Collectieve Prince-therapie bij The Revolution
concert
The Revolution

Collectieve Prince-therapie bij The Revolution

Alone in a world that’s so cold. Hoe ga je als fan om met het plotse verlies van je idool? ...

De eeuwige schaamte van Christine And The Queens (interview) | OOR